پژوهش های جدید نشان می دهند که با استفاده از نوار مغزی و بررسی سطح فعالیت سروتونین پیش از شروع درمان، امکان پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی با دقت 87 درصد فراهم شده است که می تواند به انتخاب داروی مناسب تر برای هر بیمار کمک کند.
یه مطالعه جدید که تو مجله Journal of Psychiatric Research چاپ شده، نشون می ده که با یه اندازه گیری ساده مغزی قبل از شروع درمان، می شه کدوم بیمارها ممکنه با خوردن داروهای ضد افسردگی دچار مشکلات جنسی بشن و این به پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی کمک می کنه. یافته ها نشون می دن افرادی که به طور طبیعی سطح فعالیت سروتونین شون بالاتره، خیلی بیشتر در معرض این عوارض جانبی هستن، مخصوصا تو زمینه رسیدن به ارگاسم.
افسردگی یه بیماری ناتوان کننده ست که خیلی وقت ها روی سلامت جنسی هم تاثیر می ذاره و علائمش معمولا شامل کاهش میل و رضایت جنسیه. با اینکه درمان های موثر با داروهای ضد افسردگی معمولا حال روحی و کیفیت زندگی رو بهتر می کنن، اما خود این داروها می تونن چالش های جنسی جدیدی ایجاد کنن.
مهارکننده های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIها) رایج ترین دسته از داروهای ضد افسردگی هستن که تجویز می شن. این داروها به خاطر ایجاد عوارض جنسی در درصد زیادی از مصرف کننده ها شناخته شده هستن. این عوارض ناخوشایند می تونن از کاهش میل جنسی گرفته تا ناتوانی در انزال یا رسیدن به ارگاسم متغیر باشن.
این پیچیدگی ها یه مانع بزرگ سر راه درمان موثر هستن. خیلی از بیمارها مصرف داروهاشون رو قطع می کنن چون عوارض جنسی روی کیفیت زندگی، اعتمادبه نفس و روابط شون تاثیر منفی می ذاره.
پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی: چالش ها و راهکارها
در حال حاضر، روان پزشک ها موقع تجویز این داروها به روش آزمون و خطا تکیه می کنن. هیچ روش بالینی استانداردی وجود نداره که از قبل مشخص کنه کی یه داروی خاص رو خوب تحمل می کنه و کی دچار عوارض شدید می شه. دو تا بیمار با شرایط افسردگی مشابه ممکنه دوز یکسانی از یه داروی واحد رو مصرف کنن، اما واکنش های بدنی کاملا متفاوتی نشون بدن.
تصویر زیر نمایی از اهمیت بررسی های علمی در فرآیند درمان اختلالات روانی و انتخاب داروی صحیح را نشان می دهد.
اینگونه تصویرسازی ها به درک بهتر چالش های پیش روی بیماران و کادر درمان در مسیر مدیریت عوارض جانبی داروها کمک می کنند.
«یکی از دردسرسازترین مشکلات، مسئله پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی است که تا 70 درصد بیمارانی که SSRI مصرف می کنن رو تحت تاثیر قرار می ده. این عوارض، به خصوص مشکل در رسیدن به ارگاسم و کاهش میل جنسی، باعث می شه بیمارها از شروع دارو بترسن و خیلی وقت ها هم داروشون رو قطع کنن، که این می تونه برای سلامت روان شون خطرناک باشه.» این رو نویسنده مطالعه، کریستین هوی رولس ینسن (Kristian Høj Reveles Jensen)، که محقق پسادکترا در واحد تحقیقات نوروبیولوژی بیمارستان دانشگاه کپنهاگه، گفته.
«نکته کلافه کننده اینه که ما نمی تونیم از قبل پیش بینی کنیم چه کسی این مشکلات رو تجربه می کنه. ممکنه دو تا بیمار یه داروی ضد افسردگی رو با دوز یکسان مصرف کنن، اما یکی هیچ عارضه جنسی نداشته باشه، در حالی که اون یکی دچار عوارض خیلی آزاردهنده ای می شه. ما حدس می زدیم این تفاوت ممکنه به تفاوت ها در شیمی مغز، به خصوص میزان فعالیت سروتونین قبل از شروع درمان مربوط باشه.»
این مطالعه از داده های کارآزمایی بالینی NeuroPharm-1 استفاده کرده. تیم تحقیقاتی 90 بزرگسال رو که تشخیص افسردگی متوسط تا شدید داشتن، انتخاب کردن. شرکت کننده ها بین 18 تا 56 سال سن داشتن. اکثر نمونه ها خانم بودن که 73 درصد گروه رو تشکیل می دادن.
معیارهای سخت گیرانه ای برای انتخاب شرکت کننده ها در نظر گرفته شده بود تا مطمئن بشن برای مطالعه مناسب هستن. همه افراد از داروهای ضد روان پریشی پاک بودن و حداقل دو ماه قبل از شروع آزمایش، هیچ داروی ضد افسردگی مصرف نکرده بودن. این دوره پاک سازی باعث شد تا اندازه گیری های اولیه تحت تاثیر اثرات باقی مونده دارو نباشه. یه روان پزشک معتبر هم همه تشخیص ها رو طبق سیستم های طبقه بندی پزشکی استاندارد تایید کرد.
قبل از دریافت هر دارویی، هر شرکت کننده در یک جلسه ثبت نوار مغزی (EEG) شرکت کرد. این روش شامل قرار دادن حسگرهایی روی پوست سر برای تشخیص فعالیت الکتریکی مغزه. محققان واکنش خاصی رو اندازه گیری کردن که به «وابستگی بلندی صدا به پتانسیل برانگیخته شنیداری» معروفه. جالب است بدانید که حساسیت های شنوایی و مسائلی مانند میسوفونیا و حساسیت حسی عمیق نیز به نوعی با نحوه پردازش صداها در مغز در ارتباط هستند. در طول آزمایش، شرکت کننده ها به یه سری صدا با پنج شدت مختلف، از 60 تا 100 دسی بل گوش دادن.
واکنش الکتریکی مغز به این حجم های صوتی افزایشی، دید خوبی درباره فعالیت سروتونین می ده. تحقیقات قبلی نشون داده که بین این واکنش الکتریکی و سطح سروتونین مرکزی رابطه معکوس وجود داره. افزایش شدید فعالیت الکتریکی با بلندتر شدن صدا، نشونه فعالیت پایین سروتونینه. برعکس، واکنش ضعیف یا یکنواخت به افزایش صدا، نشون دهنده فعالیت بالای سروتونینه. این نشانگر زیستی تثبیت شده به محققان اجازه داد تا عملکرد پایه سروتونین هر بیمار رو بدون روش های تهاجمی تخمین بزنن.
بعد از آزمایش های اولیه، بیمارها یه دوره درمانی هشت هفته ای رو با اسیتالوپرام شروع کردن. این دارو یه مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین استاندارده. دوزها بر اساس پاسخ بیمار و عوارض گزارش شده، به صورت فردی بین 5 تا 20 میلی گرم در روز تنظیم شد.
عملکرد جنسی در شروع مطالعه و دوباره بعد از هشت هفته با استفاده از پرسشنامه های معتبر ارزیابی شد. پزشکان همچنین مصاحبه های ساختاریافته ای رو برای رتبه بندی شدت عوارض جانبی و تشخیص اینکه آیا احتمالا ناشی از دارو هستن یا نه، انجام دادن.
پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی با استفاده از نشانگرهای زیستی
محققان بین اندازه گیری های مغزی قبل از درمان و امکان پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی رابطه ای پیدا کردن. بیمارانی که واکنش ضعیف تری به صداها نشون دادن (که نشونه فعالیت پایه بالاتر سروتونینه)، بعد از هشت هفته درمان، اختلال ارگاسم خیلی شدیدتری رو تجربه کردن. این رابطه حتی وقتی محققان سن، جنسیت و هرگونه مشکل جنسی که بیمارها قبل از درمان به خاطر افسردگی داشتن رو لحاظ کردن، باز هم درست بود.
قدرت پیش بینی مدل وقتی بیشتر شد که محققان داده های EEG رو با گزارش های خودِ بیمارها از علائم جنسی قبل از درمان ترکیب کردن. این روش ترکیبی به مدل اجازه داد تا پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی آزاردهنده رو با دقت 87 درصد انجام بده. این سطح از دقت برای یه نشانگر زیستی روان پزشکی خیلی قابل توجهه و نشون می ده که این تست می تونه در شناسایی افرادی که در معرض خطر بالایی هستن، از نظر بالینی مفید باشه.
محققان همچنین فهمیدن که این اندازه گیری مغزی به طور خاص عوارض جانبی ناشی از دارو رو پیش بینی می کنه، نه وضعیت کلی سلامت جنسی رو. نمرات EEG با عملکرد جنسی بیمارها قبل از شروع دارو ارتباطی نداشت.
ینسن به PsyPost گفت: «چیزی که بیشتر از همه ما رو شگفت زده کرد، اختصاصی بودن این پیش بینی بود. معیار EEG با عملکرد جنسی قبل از درمان ارتباطی نداشت؛ فقط عوارض جنسی ناشی از درمان رو پیش بینی می کرد. این نشون می ده ما داریم چیزی رو اندازه می گیریم که به نحوه واکنش مغز به SSRIها مربوط می شه، نه فقط یه آسیب پذیری کلی در عملکرد جنسی.»
محققان همچنین بررسی کردن که آیا سطح تستوسترون نقشی در پیش بینی این عوارض داره یا نه. نمونه های خون برای اندازه گیری تستوسترون پلاسما قبل از درمان گرفته شد. با این حال، اضافه کردن داده های تستوسترون به مدل های آماری، دقت پیش بینی ها رو بهتر نکرد. اندازه گیری فعالیت سروتونین از طریق EEG همچنان پیش بینی کننده اصلی نتیجه باقی موند.
موقع بررسی انواع خاص اختلالات جنسی، این نشانگر زیستی بیشتر با مشکلات در رسیدن به ارگاسم مرتبط بود تا با کاهش میل جنسی. این موضوع با درک بیولوژیکی ما از سیستم سروتونین همخونی داره.
مشخص شده که توانایی رسیدن به ارگاسم مستقیما تحت تاثیر گیرنده های خاص سروتونینه. در مقابل، میل جنسی شامل تداخل پیچیده تری از انتقال دهنده های عصبی مختلف، از جمله دوپامینه. اختصاصی بودن این یافته، این ایده رو تایید می کنه که تست EEG داره یه مکانیسم بیولوژیکی مرتبط رو اندازه گیری می کنه.
این مطالعه همچنین تفاوت هایی رو در نحوه تجربه این عوارض بین زن ها و مردها نشون داد. هماهنگ با متون پزشکی معتبر، نسبت بیشتری از زن ها در این مطالعه قبل از درمان در مقایسه با مردها، اختلال جنسی داشتن.
در طول درمان، پزشکان و بیمارها عموما روی وجود عوارض جانبی اتفاق نظر داشتن. اما زن ها بیشتر تمایل داشتن عوارض جنسی آزاردهنده ای رو گزارش کنن که پزشکان اون ها رو خیلی به دارو نسبت نمی دادن. در مردها، توافق تقریبا کاملی بین گزارش بیمار و ارزیابی پزشک وجود داشت.
ینسن توضیح داد: «ما فهمیدیم که یه تست ساده 30 دقیقه ای EEG قبل از شروع داروهای ضد افسردگی می تونه در پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی کمک کننده باشه و مشخص کنه چه کسی به احتمال زیاد دچار این عوارض می شه. بیمارانی که به طور طبیعی فعالیت سروتونین بالاتری دارن (که با نمرات کمتر LDAEP مشخص می شه)، ریسک خیلی بیشتری برای تجربه عوارض جنسی ناشی از SSRIها، به خصوص مشکل در رسیدن به ارگاسم، داشتن.»
«وقتی تست EEG رو با اطلاعاتی درباره علائم جنسی که بیمارها از قبل به خاطر افسردگی شون داشتن ترکیب کردیم، تونستیم عوارض جانبی جنسی رو با دقت 87 درصد پیش بینی کنیم. این می تونه به پزشک ها و بیمارها کمک کنه تا انتخاب های آگاهانه تری درباره اینکه کدوم داروی ضد افسردگی رو اول امتحان کنن، داشته باشن.»
با اینکه نتایج امیدوارکننده ست، اما محدودیت هایی هم وجود داره که باید در نظر گرفت. حجم نمونه 90 نفره برای یه مطالعه بالینی که هدفش تغییر استانداردهای درمانیه، نسبتا کمه. عدم تعادل جنسیتی و غلبه زیاد شرکت کننده های زن به این معنیه که نتایج ممکنه برای بیمارهای مرد دقت کمتری داشته باشه. فواصل اطمینان برای پیش بینی ها در مردها وسیع تر بود، که نشون دهنده قطعیت کمتر در اون زیرگروهه. این محدودیت ها باید در مطالعات آینده برای بهبود پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی مد نظر قرار گیرند.
یه محدودیت دیگه، دسترسی به این تکنولوژیه. با اینکه هزینه نوار مغزی از اسکن های تصویربرداری مغز کمتره، اما در حال حاضر یه وسیله استاندارد در اکثر کلینیک های سرپایی روان پزشکی نیست. اجرای این تست به عنوان یه روال روتین، نیازمند سرمایه گذاری قابل توجهی روی تجهیزات و آموزشه.
ینسن به PsyPost گفت: «لازمه اشاره کنیم که با وجود اینکه تست EEG خیلی نویدبخش نشون داده، اما هنوز به طور گسترده در محیط های بالینی در دسترس نیست و تا حد زیادی محدود به زمینه های تحقیقاتیه. ما داریم تلاش می کنیم تا این تست رو در آینده نزدیک برای ارائه دهندگان مراقبت های بهداشتی قابل دسترس تر کنیم.»
این مطالعه همچنین «برچسب باز» (open-label) بود، یعنی هم بیمارها و هم پزشک ها می دونستن چه دارویی تجویز شده. این مدل طراحی گاهی اوقات می تونه باعث سوگیری در نحوه گزارش عوارض جانبی بشه. با این حال، ماهیت عینیِ اندازه گیری EEG قبل از درمان، به کاهش این نگرانی در مورد یافته های بیولوژیکی کمک می کنه.
محققان اشاره می کنن که نتایج به این معنی نیست که بیمارهای با فعالیت سروتونین بالا باید کلا از داروهای ضد افسردگی دوری کنن. ینسن گفت: «بلکه این کار به پزشکان و بیمارها اطلاعات بهتری برای تصمیم گیری مشترک می ده. برای بعضی ها، مزایای بهبود روحیه ممکنه به عوارض جنسی بچربه. برای بعضی دیگه، دونستن اینکه ریسک شون بالاست ممکنه باعث بشه دارویی با یه مکانیسم متفاوت انتخاب کنن، مثل بوپروپیون یا میرتازاپین، که نرخ عوارض جنسی کمتری دارن. این یعنی درمان دقیق؛ یعنی استفاده از بیولوژی برای آگاه سازی تصمیمات بالینی، نه دیکته کردن اون ها.»
«همچنین، ما باید تکلیف مون رو با کلمه عوارض جنسی روشن کنیم. میل جنسی خیلی به شرایط محیطی بستگی داره و اندازه گیری و پیش بینی دلایل تغییرات میل جنسی سخته. SSRIها به روشی وابسته به دوز، توانایی رسیدن به ارگاسم رو تغییر می دن و پیش بینی این مورد با تست EEG ما راحت تر بود. یه تاخیر جزئی در رسیدن به ارگاسم یا انزال ممکنه برای بعضی از بیمارهای مرد خوشایند باشه یا در مقایسه با فایده دارو برای روحیه، یه عارضه غیرآزاردهنده یا جزئی به حساب بیاد.»
ینسن ادامه داد: «به طور کلی، می بینیم که بیماران مصرف کننده SSRI بعد از 2 تا 3 ماه عملکرد جنسی عمومی شون بهتر می شه چون افسردگی شون درمان شده. وقتی حال شون بهتر می شه، فعالیت جنسی شون بیشتر می شه و اونجاست که عوارض جانبی به چشم میان.»
«ما در حال حاضر مشغول انجام یه مطالعه خیلی بزرگتر به اسم BrainDrugs-Depression با 600 بیمار هستیم تا این یافته ها رو تکرار و گسترش بدیم. اگه تایید بشه، قدم بعدی تدوین پروتکل های استاندارد برای اجرا در عمل بالینیه. ما همچنین علاقه مندیم بدونیم آیا این نشانگر زیستی می تونه به پیش بینی سایر عوارض جانبی SSRI هم کمک کنه یا نه. هدف بزرگتر اینه که روان پزشکی رو از «آزمون و خطا» به سمت «پیش بینی و شخصی سازی» ببریم؛ اون هم با استفاده از معیارهای عینی مغزی برای کمک به تطبیق بیمارها با درمان هایی که بیشترین احتمال کمک رو بهشون دارن، در حالی که عوارض جانبی به حداقل برسه.» این رویکرد به ویژه در زمینه پیش بینی عوارض جنسی ضد افسردگی می تواند بسیار کارآمد باشد.
ینسن اضافه کرد: «این کار تحت هدایت دانشجوی پزشکی ما، گودرون دیلیا کتیلسدوتیر (Gudrun Dilja Ketilsdottir)، انجام شد که به ما در تایید یافته ها در مطالعه بزرگترمون کمک خواهد کرد.»
این مطالعه با عنوان «پیش بینی عوارض جانبی جنسی SSRIها از طریق تخمین فعالیت سروتونرژیک با استفاده از پتانسیل های برانگیخته شنیداری وابسته به بلندی صدا در EEG ،» توسط گودرون دیلیا کتیلسدوتیر، چنگ-تنگ ایپ، ویب جی. فروکایر، آناماریا گیرالدی، مارتین بالسلف یورگنسن و کریستین اچ. رولس ینسن نوشته شده است.
دستیابی به روش های علمی برای شخصی سازی درمان های روان پزشکی می تواند بار سنگینی را از دوش بیماران بردارد. با استفاده از داده های عینی مغزی، نه تنها اثربخشی درمان افزایش می یابد، بلکه می توان از بروز مشکلاتی که کیفیت زندگی فرد را تحت الشعاع قرار می دهند، تا حد زیادی پیشگیری کرد.
A simple 30-minute EEG test may predict who will experience sexual dysfunction from SSRIs
