یافته های علمی جدید نشان می دهد چاقی عامل اصلی زوال عقل عروقی است

تحقیقات علمی جدید تایید می کنند که چاقی عامل اصلی زوال عقل عروقی است و مدیریت وزن و کنترل فشار خون در کنار هم می توانند از تخریب گسترده بافت مغز و کاهش قوای شناختی پیشگیری کنند.

به نظر می رسه چاقی عامل اصلی زوال عقل عروقیه و بخش زیادی از این آسیب هم زیر سر فشار خون بالاست. یه تحلیل ژنتیکی جدید نشون می ده که داشتن وزن ایده آل و کنترل فشار خون می تونه از تعداد زیادی از موارد ابتلا به زوال عقل جلوگیری کنه. جزئیات این یافته ها توی مطالعه ای که به تازگی در مجله غدد درون ریز بالینی و متابولیسم (The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism) منتشر شده، اومده.

رابطه بین چاقی و افت قوای شناختی دهه هاست که ذهن محقق ها رو به خودش مشغول کرده. مطالعات مشاهده ای قبلی معمولا نتایج متناقضی درباره تاثیر وزن بدن روی سلامت مغز داشتن. بعضی تحقیقات نشون می دادن که چاقی در میان سالی خطر زوال عقل رو زیاد می کنه، اما بعضی دیگه می گفتن که وزن بالا در اواخر زندگی ممکنه اتفاقا از آدم در برابر این بیماری محافظت کنه. این تناقض معمولا از محدودیت های تحقیقات مشاهده ای سنتی ناشی می شه؛ موضوعی که اهمیت تاثیر باورها بر نتایج علمی و متدولوژی های پژوهشی را در رسیدن به حقایق پزشکی پررنگ می کند.

توی مراحل اولیه زوال عقل، بیمارها اغلب به خاطر بی اشتهایی یا تغییرات متابولیک، وزنشون رو از دست می دن. این کاهش وزن باعث می شه این طور به نظر برسه که لاغر بودن خطر بیشتری داره، در حالی که در واقعیت، خودِ بیماری باعث کاهش وزن شده بوده.

چاقی عامل اصلی زوال عقل؛ نگاهی عمیق به رابطه علت و معلولی

برای حل این تناقض ها، یه تیم تحقیقاتی به سرپرستی «لیو تیبیِرگ نوردستگارد» و نویسنده ارشد «روت فریکه-اشمیت» تلاش کردن بفهمن که آیا شاخص توده بدنی (BMI) بالا واقعا باعث می شه که چاقی عامل اصلی زوال عقل عروقی باشه یا نه. فریکه-اشمیت استاد و پزشک ارشد بیمارستان دانشگاه کپنهاگ و دانشگاه کپنهاگه. این تیم می خواستن فراتر از رابطه های ساده برن و یه رابطه علت و معلولی واقعی رو پیدا کنن. اونا همچنین دنبال شناسایی مکانیسم های بیولوژیکی بودن که وزن اضافی رو به آسیب مغزی وصل می کنه.

محقق ها از یه روش تحلیلی پیشرفته به اسم «تصادفی سازی مندلی» استفاده کردن. این تکنیک مثل یه شبیه سازی طبیعی از یه آزمایش کنترل شده تصادفی عمل می کنه. این روش بر پایه چیدمان تصادفی واریانت های ژنتیکیه که موقع لقاح اتفاق می افته. انسان ها نشانگرهای ژنتیکی ای رو به ارث می برن که اونا رو مستعد داشتن BMI کمی بالاتر یا پایین تر می کنه.

این نشانگرها موقع تولد ثابت هستن و معمولا تحت تاثیر سبک زندگی، وضعیت اجتماعی-اقتصادی یا عوامل محیطی قرار نمی گیرن. چون این واریانت های ژنتیکی به صورت تصادفی اختصاص داده می شن، اثرات بیولوژیکی توده بدنی رو از متغیرهای مزاحم مثل رژیم غذایی یا ورزش جدا می کنن.

این مطالعه از حجم عظیمی از داده های بهداشتی و ژنتیکی استفاده کرده. محقق ها سوابق مربوط به «مطالعه جمعیت عمومی کپنهاگ» و «مطالعه قلب شهر کپنهاگ» رو بررسی کردن. این مجموعه داده ها شامل بیش از 120,000 نفر از جمعیت دانمارک بود. برای تایید یافته ها، تیم تحقیق داده های «بیوبانک بریتانیا» (UK Biobank) رو هم بررسی کردن که اطلاعات ژنتیکی و سلامتی نزدیک به 380,000 شرکت کننده دیگه رو در اختیارشون گذاشت.

تحلیل مشاهده ای روی گروه های دانمارکی در ابتدا همون الگوهای گیج کننده تحقیقات قبلی رو نشون داد. وقتی صرفا به وزن اندازه گیری شده و نتایج سلامتی نگاه کردن، داده ها یه رابطه U-شکل رو نشون می دادن؛ یعنی هم افراد لاغر و هم افراد چاق در مقایسه با کسایی که وزن نرمال داشتن، بیشتر در معرض خطر زوال عقل عروقی بودن. این یافته احتمالا همون بحث علیت معکوس رو نشون می ده، جایی که بیماری زمینه ای باعث کاهش وزن شده.

اما تحلیل های ژنتیکی داستان متفاوت و خیلی شفاف تری رو تعریف کردن. وقتی محقق ها به افرادی با واریانت های ژنتیکی نگاه کردن که اونا رو مستعد BMI بالاتر می کرد، رابطه کاملا خطی شد. یعنی هر چی BMI پیش بینی شده از روی ژنتیک بالاتر می رفت، خطر زوال عقل عروقی هم به طور پیوسته بیشتر می شد. این یافته ها به وضوح نشان داد که چاقی عامل اصلی زوال عقل عروقی است. توی داده های ژنتیکی، هیچ اثری از محافظت کننده بودنِ وزن بالا دیده نشد.

میزان این خطر هم قابل توجه بود. در متاآنالیزی که داده های کپنهاگ و بریتانیا رو ترکیب کرده بود، محقق ها نسبت های بخت (odds ratios) رو محاسبه کردن. به ازای هر یک انحراف معیار افزایش در BMI پیش بینی شده ژنتیکی، احتمال ابتلا به زوال عقل عروقی حدود 63 درصد افزایش پیدا کرد. تحلیل های بیشتر با استفاده از داده های کلان بین المللی هم این روند رو تایید کرد. این تست های اضافی نشون دادن که بسته به روش آماری استفاده شده، خطر بین 54 درصد تا تقریبا دو برابر افزایش پیدا می کنه.

بعد از اینکه رابطه علت و معلولی ثابت شد، تیم تحقیق سراغ مسیرهای بیولوژیکی رفتن. اونا بررسی کردن که آیا اثر BMI روی زوال عقل توسط عوامل خطر متابولیک دیگه منتقل می شه یا نه. محقق ها به فشار خون بالا، کلسترول بالا، قند خون بالا و التهاب نگاه کردن. این شرایط از عوارض شایع چاقی هستن و می تونن متهم های اصلی آسیب به رگ های خونی مغز باشن.

تحلیل ها نشون داد که فشار خون بالا واسطه اصلی این ماجراست. این مطالعه تخمین زد که فشار خون سیستولیک مسئول حدود 18 درصد از اثر ژنتیکی BMI روی زوال عقل عروقیه. فشار خون دیاستولیک سهم حتی بزرگ تری داشت و حدود 25 درصد از خطر رو میانجی گری می کرد. این یعنی وزن اضافی باعث بالا رفتن فشار خون می شه و این پدیده نقش مهمی در اثبات اینکه چاقی عامل اصلی زوال عقل است، ایفا می کند و فشار خون هم به نوبه خودش به سیستم عروقی مغز آسیب می زنه.

زوال عقل عروقی با کاهش جریان خون به مغز شناخته می شه. این محدودیت باعث می شه سلول های مغزی از اکسیژن و مواد مغذی محروم بشن. این آسیب اغلب از طریق یه سری سکته های کوچک یا ریزسکته ها (microinfarcts) اتفاق می افته. با گذشت زمان، این اتفاقات باعث مرگ بافت مغز و افت توانایی های ذهنی می شه. فشار خون بالا یه عامل خطر شناخته شده برای سکته مغزیه و این مطالعه نشون داد که چطور فشار خون ناشی از BMI، مکانیسم کلیدی رسیدن به این نوع از زوال عقله.

محقق ها واسطه های بالقوه دیگه رو هم تست کردن اما شواهد ضعیف تری پیدا کردن. با اینکه BMI بالا از نظر ژنتیکی با کلسترول، تری گلیسیرید و قند خون بالاتر در ارتباط بود، اما به نظر نمی رسید که این عوامل محرک های اصلی خطر زوال عقل عروقی در این تحلیل خاص باشن. التهاب هم که با سطح پروتئین واکنش گر C (CRP) اندازه گیری شد، نقش علّی مشخصی در انتقال این خطر نشون نداد. نورافکن ها همچنان مستقیما روی فشار خون زوم موندن.

این مطالعه شامل «کنترل های مثبت» هم بود تا از درستی روش های ژنتیکی مطمئن بشن. محقق ها رابطه بین BMI پیش بینی شده ژنتیکی و بیماری ایسکمیک قلبی رو بررسی کردن. تحلیل ها یه رابطه علّی قوی رو تایید کرد که با دانش پزشکی فعلی کاملا همخوانی داره. این تایید موفقیت آمیز، اعتماد به یافته های جدید درباره این موضوع که چاقی عامل اصلی زوال عقل است، را بیشتر می کند.

فریکه-اشمیت می گه: «توی این مطالعه متوجه شدیم که شاخص توده بدنی (BMI) بالا و فشار خون بالا دلایل مستقیم این موضوع هستند که چاقی عامل اصلی زوال عقل است. درمان و پیشگیری از BMI بالا و فشار خون بالا، یه فرصت استفاده نشده برای پیشگیری از زوال عقل به حساب می آد.»

تاثیر این یافته ها روی سلامت عمومی خیلی زیاده. در حال حاضر 50 میلیون نفر در سراسر جهان با زوال عقل دست و پنجه نرم می کنن و انتظار می ره با پیر شدن جمعیت جهان، این عدد بیشتر هم بشه. فعلا درمان های موثر کمی برای زوال عقلِ تثبیت شده وجود داره، برای همین استراتژی های پیشگیری خیلی حیاتی هستن.

فریکه-اشمیت اشاره کرد: «این مطالعه نشون می ده که وزن بالا و فشار خون فقط علائم هشداردهنده نیستن، بلکه دلایل مستقیم زوال عقل هستن. به عبارت دیگر، شواهد محکمی وجود دارد که چاقی عامل اصلی زوال عقل است. این یعنی اونا هدف های خیلی خوبی برای اقدامات پیشگیرانه به شمار می رن.»

یافته ها نشون می ده که مداخلات برای کنترل چاقی می تونه اثر محافظتی روی اعصاب داشته باشه. داروها یا تغییر سبک زندگی که باعث کاهش وزن می شن، ممکنه خطر افت شناختی رو کم کنن. فریکه-اشمیت گفت: «داروهای کاهش وزن اخیرا برای متوقف کردن افت شناختی در مراحل اولیه آلزایمر تست شدن، اما نتیجه مفیدی نداشتن.»

اون اضافه کرد که یه سوال بی پاسخ درباره زمان شروع درمان وجود داره: «یه سوال باز که هنوز باید تست بشه اینه که اگه داروهای کاهش وزن قبل از ظاهر شدن علائم شناختی شروع بشن، آیا می تونن در برابر زوال عقل محافظت کنن یا نه. داده های فعلی ما نشون می ده که مداخلات زودهنگام برای کاهش وزن می تونه از زوال عقل، مخصوصا نوع عروقی اون، جلوگیری کنه.»

البته این مطالعه محدودیت هایی هم داره که باید بهشون توجه کرد. تحقیق عمدتا روی افرادی با نژاد اروپایی متمرکز بوده. این یعنی نتایج ممکنه کاملا برای جمعیت هایی با پس زمینه های ژنتیکی متفاوت صدق نکنه. تحقیقات آینده باید این ارتباط ها رو در گروه های متنوع تری بررسی کنن.

یه محدودیت دیگه مربوط به خودِ اندازه گیری شاخص توده بدنیه. BMI یه محاسبه کلی بر اساس قد و وزنه و تفاوتی بین توده چربی و توده عضلانی قائل نمی شه. با این حال، محقق ها اشاره کردن که معمولا افزایش توده چربیه که باعث بالا رفتن فشار خون می شه. در نتیجه، این شواهد نشان می دهد که چاقی عامل اصلی زوال عقل است و چربی اضافی بدن متهم اصلی افزایش خطر زوال عقله.

این مطالعه با چالش تعریف زیرمجموعه های زوال عقل هم روبرو بود. تشخیص ها ممکنه بین کلینیک ها و کشورهای مختلف فرق کنه. زوال عقل عروقی و آلزایمر اغلب با هم وجود دارن و ترکیب این دو، تشخیص دقیق رو سخت می کنه. با وجود این پیچیدگی، سیگنال های ژنتیکی برای زوال عقل عروقی در این تحلیل کاملا از سیگنال های آلزایمر متمایز بودن.

محقق ها در برخی از مجموعه داده ها از داده های فشار خونی استفاده کردن که با BMI تنظیم شده بود. این جزئیات فنی باعث شد نتونن از همه داده های موجود برای تحلیل واسطه ای استفاده کنن. با این حال، تیم تحقیق چندین تحلیل حساسیت انجام دادن تا از محکم بودن نتایجشون مطمئن بشن. این تست های اضافی هم نتایج مشابهی دادن و استدلال برای رابطه علت و معلولی رو تقویت کردن.

این تحقیق روی اهمیت سلامت قلب و عروق برای عملکرد مغز تاکید می کنه. به نظر می رسه ارتباط بین قلب و سر، مکانیکی و مستقیمه. کم کردن فشار فیزیکی روی رگ های خونی با کنترل وزن و فشار خون می تونه عملکرد شناختی رو تا سنین پیری حفظ کنه.

این مطالعه با عنوان «شاخص توده بدنی بالا به عنوان عامل خطر علّی برای زوال عقل عروقی: یک مطالعه تصادفی سازی مندلی» توسط لیو تیبیِرگ نوردستگارد، جیائو لو، فریدا امانوئلسون، ژنویو لیدن، النور ساندرسون، جورج دیوی اسمیت، مته کریستوفرسن، شعیب افضل، ماریان بن، بورگ جی نوردستگارد، آن تیبیِرگ-هانسن و روت فریکه-اشمیت نوشته شده.

ارتقای سلامت مغز به شدت به کنترل فاکتورهای خطرساز در دوران جوانی و میان سالی وابسته است. با توجه به شواهد محکمی که نشان می دهد چاقی عامل اصلی زوال عقل به شمار می رود، اتخاذ سبک زندگی سالم و پایش مداوم فشار خون، نه تنها طول عمر را افزایش می دهد، بلکه کیفیت زندگی را در سال های پیری با حفظ شفافیت ذهنی تضمین می کند.

High body mass index identified as a direct cause of vascular dementia