انقلاب دیجیتال به یه آزمایش بزرگ و بدون برنامه ریزی تبدیل شده و بچه ها هم بیشترین آسیب رو تو این آزمایش می بینن. با افزایش تشخیص های ADHD (بیش فعالی) در سراسر جهان، یه سوال کلیدی پیش اومده: آیا استفاده ی روزافزون از دستگاه های دیجیتال و به خصوص شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان می تونه نقشی تو این قضیه داشته باشه؟
برای بررسی این موضوع، ما بیش از 8000 کودک رو از حدود 10 سالگی تا 14 سالگی شون زیر نظر گرفتیم. ازشون درباره ی عادت های دیجیتال شون پرسیدیم و اونا رو به سه دسته تقسیم کردیم: بازی های ویدیویی، تلویزیون/ویدیو (مثلا یوتیوب) و شبکه های اجتماعی. جالب اینجاست که در کنار این موارد، موضوع کاهش وابستگی نوجوانان به هوش مصنوعی و سایر ابزارهای نوین نیز چالش های مشابهی را در حوزه سلامت روان ایجاد کرده است.
مورد آخر شامل برنامه هایی مثل تیک تاک، اینستاگرام، اسنپ چت، ایکس (توییتر سابق)، مسنجر و فیس بوک بود. بعد تحلیل کردیم که آیا استفاده از این ها در زمینه شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان با تغییرات بلندمدت در دو نشانه ی اصلی ADHD یعنی بی توجهی و بیش فعالی ارتباطی داره یا نه.
یافته ی اصلی ما این بود که استفاده از شبکه های اجتماعی با افزایش تدریجی بی توجهی در ارتباط بود؛ پدیده ای که در بررسی شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان بسیار مشهود است. در حالی که بازی کردن یا تماشای ویدیو این طور نبود. این الگوها حتی بعد از در نظر گرفتن ریسک ژنتیکی بچه ها برای ADHD و سطح درآمد خانواده هاشون هم تغییری نکرد.
ما همچنین بررسی کردیم که آیا ممکنه بی توجهی باعث بشه بچه ها بیشتر سراغ شبکه های اجتماعی برن یا نه. که دیدیم این طور نیست. مسیر این رابطه یه طرفه بود: استفاده از شبکه های اجتماعی بود که بی توجهی در آینده و در چارچوب بحث شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان را پیش بینی می کرد.
سازوکارهای دقیق این که رسانه های دیجیتال چطور روی توجه تاثیر می ذارن هنوز مشخص نیست. اما نبودِ تاثیر منفی در سایر فعالیت های صفحه نمایشی نشون می ده که می تونیم تاثیر منفیِ کلیِ نمایشگرها رو رد کنیم. همچنین این باور رایج رو که همه ی رسانه های دیجیتال باعث «ترشح ناگهانی دوپامین» می شن و تمرکز بچه ها رو به هم می زنن، می تونیم کنار بذاریم. این یافته ها به درک عمیق تر ارتباط میان شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان کمک می کند.
ما به عنوان دانشمندان علوم اعصاب شناختی، می تونیم یه حدس علمی درباره ی این سازوکارها بزنیم. شبکه های اجتماعی حواس پرتی های مداومی ایجاد می کنن که مانع از تمرکز طولانی مدت روی هر کاری می شه و این موضوع اساس بحث شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان را تشکیل می دهد.
حتی اگه خودِ پیام ها باعث حواس پرتی نشن، صرفا فکر کردن به این که آیا پیامی اومده یا نه، خودش یه عامل حواس پرتی ذهنیه. این حواس پرتی ها تمرکز رو در لحظه مختل می کنن و وقتی برای ماه ها یا سال ها ادامه پیدا کنن، ممکنه اثرات بلندمدتی هم داشته باشن.
از طرف دیگه، بازی کردن معمولا در زمان های مشخص و محدودی انجام می شه، نه در تمام طول روز، و نیاز به تمرکز مداوم روی یک کار خاص در هر لحظه داره.
طبق معیارهای آماری، تاثیر شبکه های اجتماعی اون قدر بزرگ نبود که یه آدم با تمرکز معمولی رو به مرز ADHD برسونه. اما اگر در سطح جامعه تاثیرات شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان بیشتر شود، خیلی ها از مرز تشخیص پزشکی این اختلال عبور می کنند.
از لحاظ تئوری، اگه میزان استفاده از شبکه های اجتماعی در کل جامعه یک ساعت زیاد بشه، موارد تشخیص بیماری حدود 30٪ بیشتر می شه. البته این یه ساده سازیه، چون تشخیص بیماری به فاکتورهای زیادی بستگی داره، اما نشون می ده که چطور یه اثر کوچیک در سطح فردی، وقتی کل جامعه رو درگیر کنه، می تونه اثرات خیلی بزرگی داشته باشه.
داده های زیادی نشون می دن که در یک یا دو دهه ی اخیر، استفاده از شبکه های اجتماعی حداقل یک ساعت در روز افزایش پیدا کرده. بیست سال پیش، شبکه های اجتماعی تقریبا وجود نداشتن. اما الان، نوجوان ها حدود پنج ساعت در روز آنلاین هستن، که بیشترش رو هم در شبکه های اجتماعی می گذرونن.
درصد نوجوان هایی که ادعا می کنن «همیشه آنلاین» هستن، از 24٪ در سال 1394 به 46٪ در سال 1402 رسیده. با توجه به این که استفاده از شبکه های اجتماعی از تقریبا صفر به حدود پنج ساعت در روز رسیده، این موضوع می تونه بخش بزرگی از افزایش تشخیص های ADHD در 15 سال گذشته را در حوزه شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان توضیح بده.
شبکه های اجتماعی و کاهش توجه نوجوانان
بعضی ها معتقدن افزایش آمار تشخیص ADHD نشون دهنده ی آگاهی بیشتر جامعه و کمتر شدن قضاوت های منفی (استیگما) درباره ی این بیماریه. ممکنه بخشی از ماجرا همین باشه، اما این موضوع احتمال افزایش واقعیِ بی توجهی رو رد نمی کنه.
همچنین، برخی مطالعاتی که مدعی هستن علائم بی توجهی افزایش پیدا نکرده، اغلب روی بچه هایی تحقیق کردن که احتمالا برای داشتن گوشی هوشمند خیلی کوچک بودن، یا دوره ای رو بررسی کردن که مربوط به قبل از هجوم فرهنگ «اسکرول کردن» در فضای مجازیه.
شبکه های اجتماعی احتمالا باعث افزایش بی توجهی می شن و استفاده ازشون هم به شدت بالا رفته. حالا چاره چیه؟ در آمریکا، بچه ها باید حداقل 13 سالشون باشه تا بتونن در اکثر پلتفرم ها حساب کاربری بسازن، اما دور زدن این محدودیت ها خیلی راحته.
استرالیا فعلا پیشروترین کشور در این زمینه است. از 19 آذر 1404، شرکت های رسانه ای موظف هستن مطمئن بشن که کاربرهاشون 16 سال یا بیشتر دارن و جریمه های سنگینی هم برای شرکت های متخلف در نظر گرفته شده. باید دید این قانون چه تاثیری می ذاره. شاید بقیه کشورهای دنیا هم باید از استرالیایی ها الگو بگیرن.
شناخت دقیق تاثیرات محیط دیجیتال بر ذهن در حال رشد کودکان، اولین قدم برای محافظت از سلامت روان آن هاست. ترویج فرهنگ استفاده مسئولانه از فناوری و نظارت دقیق والدین می تواند تا حد زیادی از پیامدهای منفی بی توجهی مزمن جلوگیری کرده و فرصت شکوفایی استعدادها را در فضایی آرام تر برای نسل جدید فراهم آورد.
Social media, not gaming, tied to rising attention problems in teens, new study finds
