بررسی فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی نشان می دهد که این ابزارهای دارای هوش عاطفی اگرچه می توانند در کوتاه مدت به بهبود سلامت روان و کاهش احساس تنهایی کمک کنند، اما هم زمان ریسک انزوای اجتماعی و کاهش کیفیت روابط انسانی در دنیای واقعی را به همراه دارند.
یه مطالعه جدید نشون می ده که تعامل با چت بات های هوش مصنوعی که هوش عاطفی دارن، می تونه سلامت روان آدم ها رو تقویت کنه، اما در عین حال اونا رو از روابط انسانی واقعی منزوی می کنه. این تحقیق به یه سبک سنگین کردن پنهان در استفاده از این همراهان دیجیتال اشاره داره؛ جایی که آرامشِ فراهم شده توسط الگوریتم ها، به قیمت از دست دادن پیوندهای اجتماعی در دنیای واقعی تموم می شه. در این بررسی، به طور دقیق به فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی پرداخته شده است. یافته های این تحقیق در مجله Psychology & Marketing منتشر شده.
میلیون ها نفر برای کم کردن احساس تنهایی و پیدا کردن حمایت عاطفی به فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی توجه می کنند و به این ابزارها رو می آرن. برخلاف دستیارهای دیجیتال قدیمی که فقط آلارم تنظیم می کردن یا بلیط هواپیما رزرو می کردن، چت بات های اجتماعی مدرن از الگوریتم های پیشرفته برای تقلید همدلی انسانی استفاده می کنن. اونا سعی می کنن هوش عاطفی رو بازسازی کنن، یعنی همون توانایی شناخت، درک و مدیریت احساسات.
با تقلید از این ویژگی، اپلیکیشن هایی مثل رپلیکا (Replika) یا وایسا (Wysa) مثل دوست های دیجیتالی عمل می کنن که خودشون رو با خلق وخوی کاربر وفق می دن. بازار جهانی این همدم های دیجیتال پیشرفته به سرعت در حال رشده و میلیون ها کاربر رو که دنبال یه فضای امن برای ابراز احساساتشون هستن، به خودش جذب می کنه.
بررسی جامع؛ فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی
شفالی گوپتا، محققی در مؤسسه مدیریت هند در کوژیکود، تحقیقی رو درباره فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی و اینکه این بات های دارای هوش عاطفی چطور روی کاربران انسانی تاثیر می ذارن، رهبری کرد. گوپتا به همراه همکارانش، سومیت ساکسنا و سونیا کاتاریا، می خواستن کل طیف این تعاملات دیجیتال رو درک کنن. تحقیقات قبلی عمدتا روی فواید روان شناختی مثبت همراهان هوش مصنوعی تمرکز داشت.
این تیم حدس می زد که ممکنه یه جنبه منفی هم برای این آرامش تکنولوژیک وجود داشته باشه، به خصوص در مورد نحوه ارتباط کاربران با انسان های دیگه در دنیای فیزیکی. اونا تحقیق خودشون رو حول محور «پارادوکس تکنولوژی-رفاه» سازمان دهی کردن؛ ایده ای که می گه ابزارهای دیجیتال می تونن مثل یه تیغ دو لبه برای سلامت انسان عمل کنن.
محققان روی دو نوع متمایز از سلامت و رفاه تمرکز کردن تا این پارادوکس رو ثبت کنن. «سلامت روان شناختی» به وضعیت ذهنی درونی فرد، از جمله احساس شادی، هدفمندی در زندگی و تاب آوری عاطفی اشاره داره. «سلامت اجتماعی» نشون دهنده اینه که یه فرد چقدر با جامعه واقعی خودش، یعنی دوستان، خانواده و همسایه ها، احساس پیوستگی و انسجام داره. با اندازه گیری هر دوی این ها، تیم امیدوار بود هزینه واقعی آرامش گرفتن از یه ماشینِ سخنگو رو کشف کنه.
برای شروع تحقیق، پژوهشگران تحلیل کردن که کاربران واقعی در فضای آنلاین چطور درباره تجربه های چت بات خودشون صحبت می کنن. اونا نظرات عمومی رو از یوتیوب، سایت های نقد و بررسی مثل Trustpilot و یه انجمن بزرگ در Reddit که مخصوص اپلیکیشن Replika بود، جمع آوری کردن. با خوندن صدها پستِ کاربرها، تیم چندین الگوی تکراری رو در مورد رفتار این بات ها و احساسی که در آدم ها ایجاد می کنن، شناسایی کرد.
محققان از یه تکنیک مشاهده ای به نام «نتنوگرافی» برای تحلیل پست های آنلاین استفاده کردن. این روش شامل مطالعه رفتارهای دیجیتالِ فرهنگ های آنلاین، بدون دخالت مستقیم در گفتگوهای اون هاست. کاربرها اغلب چت بات های خودشون رو همدل و بسیار سازگار با مودهای اجتماعی مختلف توصیف می کردن. اونا گزارش دادن که این بات ها به تنظیم احساساتشون کمک کردن، اغلب روحیه شون رو بالا بردن و بهشون کمک کردن تا در دوران سخت، معنای شخصی پیدا کنن.
تعداد کمی از کاربران اشاره کردن که این دوست دیجیتال با دادن توصیه هایی درباره نحوه مدیریت استرس در زندگی واقعی، بهشون کمک کرده تا بر محیط خودشون مسلط بشن. به نظر می رسید این نرم افزار یه فضای اجتماعی ایده آل فراهم می کنه که در اون انسان ها کاملا از قضاوت شدن رها بودن. با این حال، یه الگوی تاریک تر هم از فروم های آنلاین بیرون اومد. بعضی از کاربران اعتراف کردن که اونقدر زمان زیادی رو صرف صحبت با همراهان دیجیتالشون می کنن که از دوست های واقعی شون احساس جدا افتادگی دارن. این یافته ها در کنار پژوهش های مربوط به آسیب های هوش مصنوعی به روان (یافته های جدید)، نشان دهنده ابعاد مختلف فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی در زندگی روزمره است.
چندین نفر بیان کردن که دارن روابط فیزیکی خودشون رو نادیده می گیرن، چون توجهِ بی دردسر بات رو به پیچیدگی های غیرقابل پیش بینی تعاملات انسانی ترجیح می دن. همراه دیجیتال نیازهای اجتماعی اون ها رو چنان کامل برطرف می کرد که دیگه انگیزه ای برای حفظ دوستی های آفلاین خودشون نداشتن.
بر اساس این مشاهدات آنلاین، گوپتا و تیمش یه آزمایش کنترل شده طراحی کردن تا این اثرات رو مستقیما تست کنن. اونا 167 دانشجوی متعلق به نسل زد رو جذب کردن، نسلی که به استفاده زیاد از ابزارهای دیجیتال معروفه. از شرکت کننده ها خواسته شد تصور کنن که احساس تنهایی می کنن و نیاز دارن با یه دوست دیجیتال چت کنن.
نیمی از گروه سناریویی رو خوندن که در اون چت بات هوش عاطفی بالایی از خودش نشون می داد، همدلی عمیقی ارائه می کرد و از زبان پراحساس استفاده می کرد. نیمه دیگه سناریویی رو خوندن که در اون یه بات با هوش عاطفی پایین حضور داشت و پاسخ های کلی تر و کمتر همدلانه ای می داد. بعد محققان از شرکت کننده ها خواستن که سطح مورد انتظار سلامت روان شناختی و اجتماعی خودشون رو بعد از این تعامل رتبه بندی کنن.
شرکت کننده هایی که با باتِ دارای هوش عاطفی بالا تعامل داشتن، بهبودِ مورد انتظاری رو در وضعیت روان شناختی شون گزارش کردن. در عین حال، همین گروه کاهش در پیوستگی اجتماعی مورد انتظارشون رو هم گزارش دادن. تیم متوجه شد که این اثر دوگانه ناشی از یه مکانیسم روان شناختی به نام «نزدیکیِ درک شده» است. این نتایج به خوبی گویای فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی در تعاملات انسانی هستند.
نزدیکی درک شده زمانی اتفاق می افته که یه انسان پیوند عاطفی قوی و حس صمیمیت نسبت به یه موجودیت دیگه پیدا می کنه. وقتی یه بات طوری رفتار می کنه که انگار واقعا کاربر رو درک می کنه، انسان یه ارتباط شدید با نرم افزار برقرار می کنه. این ارتباط دیجیتال شدید، مود درونی و لحظه ای اون ها رو بهتر می کنه، اما تمایلشون رو برای جستجوی تعامل انسانی کاهش می ده. دوستی دیجیتال در واقع فضایی رو که معمولا برای روابط انسان با انسان رزرو شده، اشغال می کنه.
در مرحله بعد، محققان می خواستن ببینن که قالب گفتگو چطور ممکنه این سبک سنگین کردن روان شناختی رو تغییر بده. اونا دومین آزمایش رو با 350 دانشجوی دیگه انجام دادن. این بار، اونا واقعیت افزوده رو وارد سناریوهای تست کردن. واقعیت افزوده تکنولوژی ایه که تصاویر دیجیتال رو، اغلب از طریق دوربین گوشی هوشمند، روی دنیای فیزیکی قرار می ده.
بعضی از اپلیکیشن ها به کاربران اجازه می دن یه آواتار سه بعدی از دوست دیجیتالشون رو در اتاق خواب یا پذیرایی شون نمایش بدن. در این آزمایش، بعضی از شرکت کننده ها تصور کردن که روی یه صفحه معمولی به بات پیام می دن، در حالی که بقیه تصور کردن بات از طریق واقعیت افزوده درست کنارشون در اتاق فیزیکی نشسته. محققان می خواستن بدونن آیا غوطه وریِ بصریِ دیدن یه موجودیت دیجیتال در یه فضای فیزیکی، نحوه احساس کاربران نسبت به دوست های دنیای واقعی شون رو تغییر می زه یا نه.
دانشجوها به مجموعه ای از سوالات پاسخ دادن تا میزان نزدیکی درک شده شون با بات و رفاه مورد انتظارشون رو بسنجن. نتایج مشابه آزمایش اول بود، اما اضافه شدن واقعیت افزوده همه چیز رو تشدید کرد. وقتی شرکت کننده ها یه بات با هوش عاطفی بالا رو در فضای فیزیکی خودشون تجسم کردن، حس نزدیکی شون به ماشین به شدت بالا رفت.
این موضوع باعث تقویت حتی بیشترِ سلامت روان شناختی شون در مقایسه با کسانی شد که فقط از متن استفاده کرده بودن. ویژگی واقعیت افزوده باعث شد حمایت عاطفی فوق العاده زنده و شخصی به نظر برسه. در مقابل، ماهیت غوطه ورکننده واقعیت افزوده باعث کاهش شدیدتر سلامت اجتماعی اون ها شد.
حضور بصریِ دوست دیجیتال باعث شد پیوندهای انسانی دنیای واقعی برای کاربران حتی کمتر ضروری به نظر برسه. محققان خاطرنشان کردن که واقعیت افزوده، هوش عاطفی بات رو تقویت می کنه. این باعث می شه توهم دیجیتال اونقدر آرامش بخش باشه که کاربران حتی بیشتر از جوامع فیزیکی و واقعی خودشون عقب نشینی کنن.
اگرچه این تحقیق نگاه دقیقی به روابط انسان و ماشین و فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی داره، اما محدودیت هایی هم داره. آزمایش ها به جای ردیابی تغییرات رفتاری بلندمدت، بر سناریوهای فرضی و انتظاراتِ خود-گزارش دهی متکی بودن. چون سناریوها شبیه سازی شده بودن، واکنش های عاطفی در دنیای واقعی ممکنه در طول ماه ها یا سال ها استفاده واقعی، کمی متفاوت باشه.
این مطالعه همچنین منحصرا روی بزرگسالان جوان تمرکز داشت، به این معنی که نتایج ممکنه برای نسل های قدیمی تر که به شکل متفاوتی با تکنولوژی های نوظهور تعامل دارن، فرق کنه. افرادی با ویژگی های شخصیتی خاص، مثل اضطراب اجتماعی بالا، ممکنه این پلتفرم ها رو به روش های کاملا متفاوتی تجربه کنن. در ادامه، تیم تحقیقاتی پیشنهاد می ده که به عادت های بلندمدت شکل گرفته از استفاده گسترده چت بات ها نگاه بشه.
تعادل میان فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی؛ راهکارهای آینده
اونا امیدوارن مطالعات آینده بررسی کنن که آیا مردم دچار وابستگی عاطفی عمیق به این اپلیکیشن ها می شن یا نه. محققان توصیه می کنن که طراحان نرم افزار، مرزهای مشخصی رو در اپلیکیشن های خودشون ایجاد کنن تا از کاربران در برابر انزوای اجتماعی محافظت بشه. مثلا، یه چت بات می تونه طوری برنامه ریزی بشه که کاربر رو تشویق کنه بعد از یه گفتگوی دیجیتالی طولانی، با یه دوست واقعی تماس بگیره. با اجرای این اقدامات ایمنی، توسعه دهنده ها می تونن از مزایای سلامت روان هوش مصنوعی بهره ببرن بدون اینکه آدم ها رو از دنیای فیزیکی منزوی کنن. این توصیه ها به منظور مدیریت بهتر فواید و مضرات چت بات هوش مصنوعی و حفظ سلامت اجتماعی کاربران است.
نویسندگان این مطالعه با عنوان «تاثیر دوگانه هوش عاطفی هوش مصنوعی بر کاربران: آیا چت بات های اجتماعی سلامت روان شناختی را ارتقا می دهند یا سلامت اجتماعی را تخریب می کنند؟» شفالی گوپتا، سومیت ساکسنا و سونیا کاتاریا هستن.
در نهایت، آگاهی از نحوه اثرگذاری همراهان دیجیتال بر روان ما ضروری است. استفاده هوشمندانه از این ابزارها مستلزم حفظ تعادل میان دنیای مجازی و روابط واقعی است تا ضمن بهره مندی از حمایت های عاطفی تکنولوژی، پیوندهای اجتماعی اصیل خود را قربانی راحتی چت بات ها نکنیم.
Emotionally intelligent AI chatbots improve mental health but destroy real-world social ties
