علت علمی پدیده ترجیح بوی خودمان و رازهای تکاملی آن

ترجیح بوی خودمان یک مکانیسم دفاعی بیولوژیکی است که از طریق روانشناسی تکاملی و سیستم ایمنی، به انسان کمک می کند تا از پاتوژن های خارجی دوری کرده و با میکروبیوم بدن خود سازگار شود.

این یه پدیده ست که باعث خنده تو حیاط مدرسه ها و فکر و خیال بزرگترها شده، اما هنوز هم یه کنجکاوی بیولوژیکی واقعیه: چرا آدما بوی گاز معده خودشون رو تحمل می کنن یا حتی مخفیانه ازش خوششون میاد، اما بوی بقیه براشون تهوع آوره؟ این پدیده، یعنی ترجیح بوی خودمان، با اینکه خیلیا این موضوع رو فقط یه شوخی زشت می دونن، اما این رفتار به ریشه های روانشناسی تکاملی انسان، ادراک حسی و مکانیسم های دفاعی سیستم ایمنی بدن برمی گرده.

یه سری تحقیقات که تو مجله هایی مثل European Journal of Social Psychology، Gut، و Perception چاپ شده نشون می ده که این اولویت فقط یه ویژگی شخصیتی عجیب نیست. بلکه به نظر می رسه یه بازی پیچیده بین «اثر منبع»، مواجهه مکرر و یه غریزه بیولوژیکی برای دوری از بیماریه.

شیمیِ بو

برای اینکه بفهمیم اصلا چی باعث می شه گاز معده چندش آور باشه، محققان یه مطالعه تو مجله Gut منتشر کردن که گازهای خاصی که مسئول این بو هستن رو بررسی کرده. دانشمندان دنبال این بودن که بفهمن دقیقا کدوم مواد شیمیایی یه تخلیه هوای بی ضرر رو از یه اتفاق بدبو متمایز می کنه. اونا 16 بزرگسال سالم رو برای شرکت تو این تحقیق انتخاب کردن که گاز معده شون به صورت کمی و از طریق یه لوله رکتال جمع آوری می شد.

برای مطمئن شدن از اینکه گاز کافی تولید می شه، شرکت کننده ها 200 گرم لوبیای پینتو خوردن و لاکتولوز مصرف کردن؛ کربوهیدراتی که تو روده بزرگ تخمیر می شه. محققان گاز رو تو کیسه های غیرقابل نفوذ جمع آوری و ترکیب شیمیایی ش رو تحلیل کردن.

اونا فهمیدن با اینکه بیشتر گاز معده از گازهای بی بو مثل نیتروژن، اکسیژن و دی اکسید کربن تشکیل شده، اما بو به خاطر مقادیر خیلی کمی از گازهای حاوی گوگرده. مقصر اصلی «سولفید هیدروژن» تشخیص داده شد، همون ماده شیمیایی که مسئول بوی «تخم مرغ گندیده» است. موارد دیگه شامل متان تیول بود که بوی سبزیجات در حال فساد می ده، و دی متیل سولفید که بوی شیرین اما ناخوشایندی داره.

در این تصویر، نمایی بصری از مفاهیم مرتبط با بیولوژی و واکنش های حسی بدن انسان ارائه شده است که به درک بهتر مکانیسم های درونی کمک می کند.

تصویر بالا به خوبی نشان دهنده پیچیدگی های سیستم بویایی و تمایز بین بوهای مختلف در بدن و واکنش های ناشی از آن است.

محققان غلظت این گازها رو با امتیازهای شدت بویی که دو نفر داور داده بودن، مقایسه کردن. اونا متوجه شدن که غلظت سولفید هیدروژن قوی ترین پیش بینی کننده برای این بود که بو چقدر بد باشه. این مطالعه نشون می ده که خود محرک یعنی گاز گوگرد از نظر عینی برای بینی انسان ناخوشاینده. اما با این حال، همچنان موضوع ترجیح بوی خودمان در اینجا مطرح است.

اثر منبع و ترجیح بوی خودمان برای دوری از بیماری

تحقیقی که تو European Journal of Social Psychology چاپ شده، شواهدی برای چیزی که دانشمندان بهش «اثر منبع» می گن ارائه می ده. این مفهوم می گه که منبع یه بو، واکنش عاطفی ما رو نسبت به اون تعیین می کنه. این مطالعه نشون می ده که آدما وقتی فکر می کنن منبع بوی بدن (مثل بوی مدفوع یا عرق) خودشون هستن تا یه غریبه، اون رو کمتر ناخوشایند می دونن. این سوگیری روانشناختی احتمالا یه کاربرد تکاملی داره و از افراد در برابر پاتوژن هایی که بقیه دارن محافظت می کنه و در عین حال نمی ذاره اونا دائما از بدن خودشون حالشون بد بشه. این همان دلیل اصلی ترجیح بوی خودمان است.

دانشمندانی به سرپرستی ریچارد استیونسون و بتی رپاچولی یه سری از پنج مطالعه رو انجام دادن تا بفهمن چرا منبع یه بو، پاسخ لذت محور یا همون مربوط به لذت ما به اون رو تغییر می ده. محققان می خواستن مدل «دوری از بیماری» رو در مورد احساس چندش آزمایش کنن. این تئوری می گه احساس چندش برای محافظت از انسان در برابر پاتوژن ها تکامل پیدا کرده.

از اونجایی که غریبه ها میکروب های خارجی دارن که ممکنه بدن فرد نسبت بهشون ایمنی نداشته باشه، بدن با تنفر بیشتری به محصولات بیولوژیکی اونا واکنش نشون می ده. در مقابل، میکروبیوم خود فرد برای سیستم ایمنی بدنش آشناست و باعث می شه بوهای همراهش کمتر تهدیدآمیز به نظر بیان.

تو اولین مطالعه شون، 185 دانشجوی دانشگاه با سناریوهایی مواجه شدن که بوهای بد مختلفی مثل گاز معده، عرق یا بوی پا رو توصیف می کرد. منبع این بوها بین خود شرکت کننده، یه غریبه یا یکی از عزیزان نزدیکشون متغیر بود. شرکت کننده ها امتیاز دادن که چقدر از اون بو بدشون میاد و چقدر احساس چندش می کنن. نتایج یه سلسله مراتب واضح رو نشون داد. شرکت کننده ها بوهای فرضی خودشون رو به طور قابل توجهی کمتر از بوهای یه غریبه ناخوشایند دونستن. این اثر برای بوی مدفوع که بیشترین خطر بیماری رو داره، در مقایسه با بوهای غیربدنی مثل زباله، خیلی بیشتر بود.

برای اینکه مطمئن بشن این نتایج فقط فرضی نیستن، محققان مطالعه دومی رو با استفاده از «دفترچه یادداشت بو» انجام دادن. 16 شرکت کننده واکنش های خودشون رو به بوهای واقعی که تو زندگی روزمره شون طی پنج روز باهاشون مواجه می شدن، ثبت کردن. اونا به میزان خوشایند بودن بوهای خودشون، مثل عرق یا گاز معده، در مقابل بوهای بقیه امتیاز دادن. داده ها یافته های آزمایشگاهی رو تایید کرد. بوهای بدنی که منشاشون خود فرد بود، به طور قابل توجهی کمتر از بوهای بقیه ناخوشایند و چندش آور گزارش شدن. این نتایج به وضوح پدیده ترجیح بوی خودمان را تایید می کند.

این تحقیق نشون می ده که تنفر ما فقط توسط ترکیب شیمیایی گاز تحریک نمی شه، بلکه به خاطر آگاهی ما از منبع اونه. هرچی رابطه با منبع نزدیک تر باشه، احساس چندش کمتر می شه، اما حتی بوهای شریک زندگی هم نسبت به بوی خود فرد ناخوشایندتر تلقی می شن. این نشون می ده که مغز شدت چندش رو بر اساس خطر درک شده از عفونت تنظیم می کنه و خودِ فرد رو به عنوان امن ترین منبع در نظر می گیره.

آشنایی؛ فاکتوری کلیدی در ترجیح بوی خودمان

یه فاکتور مهم دیگه در مورد اینکه چرا بوی خودمون رو ترجیح می دیم، اثر «مواجهه مکرر» هست. این اصل روانشناسی می گه آدما تمایل دارن نسبت به چیزهایی که براشون آشناتره، علاقه بیشتری پیدا کنن. تحقیقی که تو مجله Perception توسط سیمون مینگو و ریچارد استیونسون چاپ شده، بررسی کرده که چطور آشنایی، درک بوها رو تغییر می ده. اونا فرض کردن که تشخیص بوهای ناآشنا سخت تره و شدیدتر و «یادآور» به نظر می رسه، یعنی اون ها یادآور چیزهای مختلفی هستن که باعث ایجاد نوعی ابهام می شه که می تونه آزاردهنده باشه.

محققان یه آزمایش با 49 شرکت کننده انجام دادن که مجموعه ای از بوهای آشنا و ناآشنا رو بو می کردن. اونا متوجه شدن که بوهای ناآشنا همیشه ناخوشایندتر و شدیدتر ارزیابی می شن. تو یه آزمایش تکمیلی، 36 شرکت کننده در طول زمان به طور مکرر در معرض بوهای ناآشنا قرار گرفتن. نتایج نشون داد که صرفا مواجهه مکرر باعث شد شرکت کننده ها بوهایی رو که قبلا ناآشنا بودن، کمتر یادآور بوهای دیگه و شبیه تر به بوهای آشنا بدونن.

این مکانیسم مستقیما در مورد گاز معده خود فرد هم صدق می کنه. چون هر کسی مدام با بدن خودش زندگی می کنه، به صورت بیولوژیکی به امضای باکتریایی خاص خودش عادت کرده. این بو آشناست و همونطور که مطالعه نشون می ده، بوهای آشنا نسبت به بوهای جدید، با شدت کمتر و ابهام کمتری پردازش می شن. وقتی یه غریبه گاز معده خارج می کنه، پروفایل بو به خاطر رژیم غذایی و میکروبیوم روده منحصربه فردش متفاوته. این جدید بودن، سیستم هشدار مغز رو فعال می کنه و باعث می شه بو شدیدتر و تهدیدآمیزتر از اون چیزی که واقعا هست به نظر برسه. این همان ریشه ترجیح بوی خودمان است.

خویشتنِ بیولوژیکی و «بیگانه با ایگو»

مرز بین «خود» و «دیگری» یه موضوع محوری تو درک احساس چندشه. تحقیقی که تو Psychological Review توسط پل روزین و آپریل فالون منتشر شده، استدلال می کنه که چندش در درجه اول یه دفاع در برابر «وارد کردن دهانی» یا وارد شدن اشیاء توهین آمیز به بدنه. اونا پیشنهاد می کنن که تا زمانی که محصولات بدن مثل بزاق، مدفوع یا گاز داخل بدن هستن، به عنوان بخشی از «خود» دیده می شن و باعث چندش نمی شن. اما به محض اینکه از بدن خارج می شن، از یه مرز روانشناختی عبور می کنن و به «بیگانه با ایگو» تبدیل می شن.

با وجود این گذار، محققان خاطرنشان می کنن که ما نسبت به محصولات بدن خودمون در مقایسه با بقیه، یه تحمل باقی مانده داریم. این تا حدودی به خاطر این باوره که «شما همون چیزی هستید که می خورید». از اونجایی که می دونیم چی مصرف کردیم، خروجی کمتر خطرناک به نظر می رسه. در مقابل، محصولات بقیه کاملا ناشناخته هستن. این موضوع به مفهوم سرایت جادویی برمی گردده، جایی که آدما احساس می کنن «ماهیت» یه فرد در باقیمانده های بدنش وجود داره. اگه منبع یه غریبه باشه، ماهیت اون به عنوان یه آلاینده دیده می شه. اگه منبع خود فرد باشه، تهدید آلودگی از بین می ره.

این تئوری توسط یه مطالعه کلاسیک که تو Personality and Social Psychology Bulletin چاپ شد، حمایت شد. محققان دونالد مک برنی، جان لوین و پاتریشیا کاوانا نمونه های بوی بدن 11 دانشجوی پسر فارغ التحصیل رو که به مدت 48 ساعت بدون دئودورانت تی شرت پوشیده بودن، جمع آوری کردن. بعدا از این دانشجوها خواسته شد که به میزان ناخوشایند بودن تی شرت های مختلف، از جمله تی شرت خودشون، امتیاز بدن.

مطالعه نشون داد با اینکه شرکت کننده ها نمی تونستن با اطمینان تی شرت خودشون رو فقط از روی بو تشخیص بدن، اما همیشه بوی خودشون رو کمتر از بوی بقیه ناخوشایند می دونن. این با اون ضرب المثل مطابقت داره که می گه «بوی خودش آدم رو اذیت نمی کنه» و اولین شواهد تجربی رو ارائه می ده که سوگیری ارجاع به خود، ما رو در برابر بوهای بیولوژیکی خودمون محافظت می کنه. این یافته ها بر اهمیت ترجیح بوی خودمان تاکید دارد.

یادگیریِ دوست داشتن بو

اولویت دادن به بوهای خاص فقط غریزی نیست، بلکه از طریق تداعی عاطفی یاد گرفته می شه. تحقیقی که تو International Journal of Comparative Psychology توسط ریچل هرتز و همکارانش منتشر شد، نشون داد که ادراک لذت محور یعنی اینکه از بویی خوشمون بیاد یا نه می تونه از طریق شرطی سازی عاطفی تغییر کنه. تو آزمایش اونا، 32 شرکت کننده زن در حین انجام یه بازی کامپیوتری در معرض یه بوی جدید قرار گرفتن.

یه گروه یه بازی دست کاری شده رو انجام دادن که کلافه کننده بود و بردن توش غیرممکن بود، در حالی که گروه دیگه بازی ای رو انجام دادن که سرگرم کننده بود و جایزه نقدی داشت. بعدا وقتی ازشون خواستن به اون بو امتیاز بدن، شرکت کننده هایی که تجربه مثبت داشتن، بو رو خیلی خوشایندتر از کسایی که تجربه کلافه کننده داشتن، دونستن. این نشون می ده اگه یه بو با یه وضعیت عاطفی مثبت همراه بشه، ما یاد می گیریم که ازش خوشمون بیاد.

در مورد گاز معده، عمل خارج کردن گاز اغلب با رهایی از فشار فیزیکی و ناراحتی همراهه. این تسکین فیزیولوژیکی یه حس مثبته. در طول زندگی، مغز بوی خاص گاز معده خود فرد رو با این حس تسکین جفت می کنه. این شرطی سازی پاولوفی ممکنه در اینکه چرا این بو تحمل می شه یا حتی مثبت تفسیر می شه، نقش داشته باشه. از طرف دیگه، بوی گاز معده یه نفر دیگه معمولا با معذب شدن تو جمع، مزاحمت یا ترس از میکروب همراهه که یه پاسخ منفی رو تقویت می کنه.

واکنش مغز به بوهای بد

علوم اعصاب مدرن نگاهی به نحوه پردازش این بوهای ناخوشایند توسط مغز میندازه. مطالعه ای که تو NeuroImage توسط ژان پیر رویت و همکارانش منتشر شده، از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) برای مشاهده فعالیت مغزی 28 سوژه هنگام استشمام بوهای خوشایند و ناخوشایند استفاده کرد. محققان فهمیدن که بوهای ناآشنا فعالیت خیلی بیشتری رو تو آمیگدال و کورتکس پیریفورم نسبت به بوهای خوشایند ایجاد می کنن.

آمیگدال بخشی از مغزه که مسئول پردازش ترس و احساسات شدیده. این یافته نشون می ده که بوهای بد یه پاسخ بقای اولیه رو تحریک می کنن که شدیدتر از پاسخ آرامشیه که توسط بوهای خوب ایجاد می شه. این مطالعه همچنین نشون داد وقتی از سوژه ها خواسته شد آگاهانه در مورد خوشایند بودن یه بو قضاوت کنن، کورتکس اوربیتوفرونتال منطقه ای که تو تصمیم گیری و ارزش گذاری نقش داره فعال شد.

این نشون می ده که واکنش ما به گاز معده شامل دو مسیر عصبی مجزاست. اولی یه واکنش فوری و خودکاره از طرف آمیگدال که یه تهدید احتمالی (بوی گوگردی) رو تشخیص می ده. دومی یه ارزیابی آگاهانه توسط کورتکس اوربیتوفرونتال هست که به بو زمینه و معنا می ده. اگه کورتکس منبع رو به عنوان «من» شناسایی کنه، احتمالا پاسخ هشدار آمیگدال رو ضعیف می کنه. اگه منبع «اونا» باشه، زنگ های خطر همچنان به صدا در میان و منجر به حس چندش می شن.

جنسیت و تفاوت های فردی

مطالعه fMRI توسط رویت همچنین تفاوت های واضحی رو تو نحوه پردازش این بوها توسط مردان و زنان نشون داد. زنان تو قضاوت های لذت محور، فعالیت قوی تری رو تو کورتکس اوربیتوفرونتال چپ نسبت به مردان نشون دادن. این با تحقیقات رفتاری مطابقت داره که می گه زنان به طور کلی حس بویایی قوی تری دارن و تو شناسایی بوها بهترن. این حساسیت بالا ممکنه زنان رو بیشتر در معرض اثر منبع قرار بده و باعث بشه به خاطر سیستم ارزیابی فعال تر تو مغز، واکنش شدیدتری به بوهای غریبه ها نشون بدن؛ مشابه آنچه در تحلیل تفاوت های جنسیتی در خشونت و افسردگی نوجوانان و نقش مغز مشاهده می شود، تفاوت های ساختاری مغز تاثیر مستقیمی بر درک محرک ها دارد.

علاوه بر این، تحقیق استیونسون و رپاچولی نشون داد افرادی که «حساسیت به چندش» بالاتری دارن یه ویژگی شخصیتی که نشون می ده یه نفر چقدر راحت حالش بد می شه شکاف بزرگتری بین امتیازی که به بوی خودشون می دن در مقابل بوی بقیه نشون دادن. این نشون می ده که هرچی یه نفر بیشتر از میکروب یا آلودگی بترسه، خودش رو بیشتر می بخشه و در مقابل، بقیه رو سختگیرانه تر قضاوت می کنه.

این موضوع نشان می دهد که چگونه بیولوژی و روانشناسی برای حفاظت از بقای ما با هم همکاری می کنند. در واقع پدیده ترجیح بوی خودمان نشان دهنده یک سیستم هوشمند برای حفظ سلامت و ایمنی در برابر محیط پیرامون است که ریشه در اعماق تکامل ما دارد.