این مطلب به بررسی چگونگی تغییر حس عاملیت و مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی در تعاملات دیجیتالی می پردازد و نشان می دهد که حضور یک همکار مجازی چگونه می تواند بر درک آگاهانه و ناخودآگاه ما از کنترل بر امور تاثیر بگذارد.
یه مطالعه جدید که توی مجله Consciousness and Cognition منتشر شده، نشون داده که تعامل با یه شریک هوش مصنوعی، حس کنترل ما رو به روش های غیرمنتظره ای تغییر می ده. این یافته ها سوالاتی را در مورد مفهوم مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی مطرح می کند. وقتی آدما کنار یه عامل مجازی که توانایی انجام کار داره فعالیت می کنن، از نظر آگاهانه حس می کنن مسئولیت کمتری در قبال نتیجه دارن، اما فعالیت های ناخودآگاه مغزشون نشون می ده که دارن با دقت بیشتری روی کارهای خودشون نظارت می کنن. این یعنی ذهن انسان خودش رو با حضور شریک های دیجیتالی، دقیقا مثل بقیه آدما، وفق می ده.
تاثیر هوش مصنوعی بر حس عاملیت و مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی
مفهوم علمی «حس عاملیت» (sense of agency) به اون حسی گفته می شه که فرد فکر می کنه خودش علت مستقیم اتفاقات دور و برشه. مثلا وقتی شما کلید برق رو می زنید و اتاق روشن می شه، طبیعتا حس مالکیت نسبت به اون عمل و نتیجه اش دارید. مطالعات قبلی نشون دادن که وقتی بقیه آدما حضور داشته باشن و بتونن کاری انجام بدن، این حس معمولا ضعیف تر می شه.
پخش مسئولیت؛ انسان در برابر عامل هوش مصنوعی
این ضعیف شدن شبیه به «اثر تماشاگر» هست؛ یعنی وقتی فرد توی یه جمعیت باشه، حس مسئولیت کمتری برای کمک در شرایط اضطراری داره چون فکر می کنه بالاخره یه نفر دیگه وارد عمل می شه. این موضوع باعث «پخش مسئولیت» می شه، به این معنی که بار روانی انجام دادن اون کار بین اعضای گروه تقسیم می شه. محققای دانشگاه ایست آنگلیا (East Anglia) می خواستن بدونن که آیا همین پخش مسئولیت روانی توی محیط های آنلاین، وقتی تماشاگر یه عامل هوش مصنوعی مجازی باشه هم اتفاق می افته یا نه. این مسئله به طور مستقیم با چالش های مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی گره خورده است.
آن اچ. لی، نویسنده این مطالعه می گه: «این تحقیق بر پایه پدیده “اثر تماشاگر” انجام شده؛ یعنی وقتی بقیه هم باشن و بتونن کاری انجام بدن، احتمال اینکه خودِ آدم دست به کار بشه کمتر می شه. این کار باعث پخش مسئولیت می شه چون آدم حس می کنه توی چنین محیط های اجتماعی، مسئولیت کمتری برای انجام دادن کار داره.»
دانشمندا علاوه بر سنجش حس کنترل مستقیم، می خواستن حس کنترل ناخودآگاه رو هم اندازه بگیرن. اونا این کار رو با بررسی «اثر پیوند زمانی» (temporal binding) انجام دادن؛ یه جور توهم ذهنی که در اون آدما زمان بین کار ارادی خودشون و نتیجه اش رو خیلی کوتاه تر از چیزی که واقعا هست، حس می کنن. محقق ها دنبال این بودن که بفهمن آیا کار کردن با یه برنامه کامپیوتری، هم این درک زمانی پنهان و هم قضاوت مستقیم فرد در مورد کنترل خودش رو تغییر می ده یا نه.
بررسی مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی؛ طراحی آزمایشات
در ادامه، تصویری را مشاهده می کنید که نمادی از همکاری میان ذهن انسان و ابزارهای هوشمند است.
این تصویر به خوبی نشان دهنده تلاقی دنیای دیجیتال و واقعیت های روان شناختی انسان در محیط های کاری مدرن است.
برای آزمایش این ایده ها، محقق ها دو تا آزمایش آنلاین ترتیب دادن. توی آزمایش اول، 123 شرکت کننده درگیر یه بازی کامپیوتری شدن که در اون یه شکل روی صفحه کم کم بزرگ می شد. شرکت کننده ها باید با زدن یه کلید، قبل از اینکه شکل قرمز بشه متوقفش می کردن، چون اگه قرمز می شد امتیاز زیادی از دست می دادن.
شرکت کننده ها این کار رو توی شرایط مختلف انجام دادن. توی یه حالت، اونا کاملا تنها بودن. توی یه حالت دیگه، با یه شریک مجازی به اسم «بابی» (Bobby) آشنا شدن که با یه چهره خندان دیجیتالی روی صفحه کامپیوتر نشون داده می شد.
به شرکت کننده ها گفته شده بود که بابی یه شریک مصنوعیه که اون هم می تونه دکمه رو فشار بده تا جلوی بزرگ شدن شکل رو بگیره. بابی طوری برنامه ریزی شده بود که فقط اگه شکل خیلی بزرگ و خطرناک می شد، دخالت کنه. این شرایط شبیه یه موقعیت مشترک بود که در اون هم انسان و هم ماشین می تونستن مسئولیت تموم کردن کار رو به عهده بگیرن. این جنبه از همکاری نشان دهنده پیچیدگی های مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی است.
بعد از اینکه شکل متوقف می شد، شرکت کننده ها یه صدای بوق می شنیدن و تغییر رنگ شکل رو می دیدن. بعد ازشون خواسته می شد که با نگه داشتن کلید اسپیس، حدس بزنن دقیقا چقدر زمان بین صدای بوق و تغییر رنگ گذشته. در نهایت، اونا از یه نوار لغزنده دیجیتال استفاده می کردن تا بگن به طور آگاهانه، از صفر تا صد چقدر حس کنترل روی نتیجه کار داشتن.
«ما یه مدلی رو طراحی کردیم که شرکت کننده ها باید با فشار دادن یه دکمه جلوی بزرگ شدن دایره رو می گرفتن تا امتیاز از دست ندن. اونا یا تنها کار می کردن یا با بابی، همون شریک مصنوعی. وقتی با بابی کار می کردن، بابی هم می توند برای متوقف کردن دایره وارد عمل بشه و نکته مهم این بود که اگه هیچ کدوم کاری نمی کردن، شرکت کننده امتیاز زیادی از دست می داد؛ این طوری دقیقا شرایط پخش مسئولیت شبیه سازی شد.»
داده ها نشون داد که موقع کار با شریک مجازی، شرکت کننده ها حس کنترل مستقیم خودشون رو کمتر از زمانی که تنها بودن رتبه بندی کردن. اونا آگاهانه حس می کردن مسئولیت کمتری در قبال نتیجه دارن. این نشون می ده که حضور عامل مصنوعی باعث پخش مسئولیت توی ذهن آگاه اونا شده، پدیده ای که در بحث مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی بسیار حائز اهمیت است.
در عین حال، معیار ناخودآگاه دقیقا الگوی برعکسی رو نشون داد. وقتی بابی حضور داشت، شرکت کننده ها زمان بین کار خودشون و نتیجه رو به طور قابل توجهی کوتاه تر از وقتی که تنها بودن حس می کردن. این افزایش پیوند زمانی نشون می ده که حس عاملیت ناخودآگاه اونا موقع رقابت با شریک مصنوعی، در واقع قوی تر شده.
دانشمندا یه آزمایش آنلاین دوم رو با 102 شرکت کننده جدید انجام دادن تا بفهمن آیا بررسی تاثیر ظاهر در محیط کار مجازی و صرفا حضور بصری شریک دیجیتال باعث این تغییرات روانی شده یا نه.
بقیه مراحل آزمایش دقیقا مثل قبل بود و شرکت کننده ها بازه های زمانی رو تخمین می زدن و حس کنترل آگاهانه خودشون رو ثبت می کردن. نتایج آزمایش دوم هم نتایج اول رو تایید کرد و نشون داد وقتی بابی اجازه دخالت داشت، کنترل آگاهانه کم و پیوند زمانی ناخودآگاه زیاد می شد. اما توی حالتی که بابی فقط تماشاگر بود، حس عاملیت شرکت کننده ها دقیقا مثل زمانی بود که کاملا تنها کار می کردن.
پیامدهای یافته ها برای مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی
این موضوع نشون می ده که صرفا نگاه کردن به یه چهره دیجیتالی، روان انسان رو تغییر نمی ده. در عوض، عامل مصنوعی باید توانایی واقعی برای دخالت توی کار رو داشته باشه تا مغز انسان حس عاملیت خودش رو تنظیم کنه. محقق ها معتقدن که مغز به صورت ناخودآگاه نظارتش رو روی کارها بیشتر می کنه تا بتونه به وضوح تشخیص بده کدوم کار رو انسان انجام داده و کدوم کار رو ممکنه ماشین انجام بده. این کشف بینش های جدیدی درباره مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی فراهم می کند.
لی به سای پست گفت که این یافته ها نشون می ده «عوامل مصنوعی مجازی واقعا می تونن از دو جهت روی حس عاملیت ما در تعامل انسان و ماشین تاثیر بذارن. وقتی عامل مصنوعی بتواند کاری انجام دهد، ما به طور صریح حس عاملیت کمتری داریم چون به کارهای احتمالی آن عامل فکر می کنیم.»
«در عین حال، ما یه سیستم ناخودآگاه (پیوند زمانی) داریم که تقویت می شه تا بهمون کمک کنه خودمون و کارهامون رو از کار بقیه – که اینجا همون شریک مصنوعیه – تشخیص بدیم. به همین خاطر، اثر پیوند زمانی یا همون عاملیت ناخودآگاه، وقتی شریک مصنوعی بتونه وارد عمل بشه افزایش پیدا می کنه که نشون دهنده تشخیص مرز بین “خود و دیگری” بدون آگاهیِ آگاهانه ماست. در نتیجه، حس عاملیت انعطاف پذیره و خودش رو با محیط های اجتماعی، حتی محیط هایی که یه شریک مصنوعی آنلاین دارن، وفق می ده.»
این تحقیق برخلاف این فرضیه ست که آدما به نرم افزارها و ربات ها فقط به چشم ابزارهایی نگاه می کنن که روی روان درونی ما تاثیری ندارن. این مطالعه ثابت می کنه که آدما در واقع کارهای عوامل مصنوعی رو به روش هایی پردازش می کنن که خیلی شبیه به تعاملات اجتماعی انسانیه. حتی وقتی شرکت کننده ها می دونستن بابی فقط یه مشت کده، ذهنشون باز هم مسئولیت رو بین خودشون و برنامه تقسیم می کرد. این یک جنبه حیاتی در بحث گسترده تر مسئولیت پذیری در کنار هوش مصنوعی است.
محقق ها اشاره کردن: «از نظر اهمیت عملی، این نشون می ده که حتی یه شریک آنلاین “ساختگی” که کاملا مصنوعی بود می تونه روی حس عاملیت ما تاثیر بذاره. البته، این به شرطیه که اون شریک مصنوعی بتونه به صورت مستقل کاری انجام بده.»
اونا توضیح دادن: «وقتی شریک مصنوعی فقط حضور داره و نمی تونه کاری بکنه، تاثیری روی حس عاملیت نداره. ما هر روز بیشتر از قبل با سیستم های مصنوعی آنلاین تعامل داریم (مثل سیری، الکسا و غیره). این نشون دهنده این احتماله که موقع تعامل با این سیستم ها، حس عاملیت ما ممکنه دقیقا مثل وقتی که با بقیه آدما تعامل داریم، تحت تاثیر قرار بگیره.»
یکی از محدودیت های این مطالعه این بود که فقط تعامل انسان با یه آواتار دیجیتال رو آزمایش کرد، بدون اینکه گروه مقایسه ای مستقیم برای کار در کنار یه انسان واقعی دیگه داشته باشه. همچنین سناریوها نسبتا ساده و محدود به محیط آنلاین بودن. هنوز دقیقا مشخص نیست که این تغییرات روانی توی فضاهای فیزیکی با ربات های پیشرفته چطوری ممکنه عمل کنن.
برای تحقیقات آینده، دانشمندا قصد دارن این پویایی ها رو توی گروه های بزرگ تر بررسی کنن. اونا امیدوارن بفهمن وقتی یه کار شامل چندین شرکت کننده انسانی و چندین عامل مصنوعی باشه که همگی با هم کار می کنن، چه اتفاقی برای حس کنترل ما می افته. اضافه کردن افراد بیشتر به این ترکیب، احتمالا نحوه ردیابی کارها و تعیین مسئولیت توسط مغز رو پیچیده تر می کنه.
لی گفت: «چه اتفاقی می افته اگه بیشتر از یه شریک مصنوعی – یا یه نفر دیگه – وجود داشته باشه؟ خیلی جالب می شه اگه ببینیم این پویایی های گروهی چطوری روی حس عاملیت تاثیر می ذارن و شاید یافته ها رو از این هم پیچیده تر کنن!»
او اضافه کرد: «تشکر ویژه از دکتر تام برک که نیروی محرکه اصلی این تحقیق بودن و پروفسور اندرو بیلیس برای نظارتشون.»
این مطالعه با عنوان «Working with an Online Artificial Partner Enhances Implicit and Reduces Explicit Sense of Agency» توسط آن اچ. لی، توماس برک و اندرو پی. بیلیس نوشته شده است.
در نهایت، درک این موضوع که مغز ما چگونه مرز میان فعالیت های خود و ماشین را ترسیم می کند، برای طراحی سیستم های آینده حیاتی است. تعامل با هوش مصنوعی تنها یک موضوع فنی نیست، بلکه تجربه ای عمیقا روان شناختی است که ساختارهای زیربنایی حس عاملیت ما را بازتعریف می کند و نحوه مواجهه ما با مسئولیت های مشترک را در عصر دیجیتال به چالش می کشد.
The bystander effect applies to virtual agents, new psychology research shows
