پژوهش های اخیر نشان می دهند که تعامل میان عوامل فردی و هوش مصنوعی نقش کلیدی در نحوه ادراک کاربران از کیفیت زندگی دارد و مهارت های فنی به همراه ویژگی های شخصیتی، تعیین کننده اصلی مثبت یا منفی بودن این تجربه هستند.
یه مطالعه جدید نشون میده که پیشینه فرهنگی، ویژگی های شخصیتی و مهارت های فنی هر فرد، روی دیدگاهش درباره تاثیر هوش مصنوعی بر سلامت روان و کیفیت زندگی ش اثر میذاره. این مطالعه به طور خاص بر عوامل فردی و هوش مصنوعی و تعامل آنها تاکید دارد. یافته ها نشون میدن که داشتن مهارت در کار با تکنولوژی های جدید و حس کنترل شخصی، باعث میشه تجربه مثبت تری از هوش مصنوعی داشته باشیم. این تحقیق در مجله تکنولوژی در علوم رفتاری منتشر شده.
از اونجایی که هوش مصنوعی داره به یه بخش عادی از زندگی روزمره ما تبدیل میشه (از پیشنهادهای شخصی سازی شده اینترنت گرفته تا برنامه ریزی های درمانی و حتی استفاده از ابزارهای تخصصی مثل مشاوره کاهش وزن هوش مصنوعی، با قابلیت جایگزینی مربیان انسانی)، سوالاتی درباره تاثیر این ابزارها روی سلامت روان و شادی مطرح شده. تحقیقات قبلی بیشتر روی جنبه های مثبت این تکنولوژی ها در زمینه های خاصی مثل آموزش یا پزشکی تمرکز داشتن. اما درباره اینکه ویژگی های روانشناختی هر فرد چطور روی تعاملات روزانه ش با این سیستم ها اثر میذاره، اطلاعات کمتری داریم.
بیشتر مطالعات موجود هم خیلی روی جوامع غربی تمرکز کردن. این باعث شده که درک درستی از اینکه آدم ها با پیشینه های فرهنگی متفاوت چطور هوش مصنوعی رو تجربه می کنن، نداشته باشیم.
مگنوس لیبهر از دانشگاه دویسبورگ-اسن و رایان علی از دانشگاه حمد بن خلیفه، نویسنده های این مطالعه، توضیح دادن: «واکنش های عمومی به هوش مصنوعی کاملا دو قطبیه. در حالی که بعضی ها هوش مصنوعی رو هیجان انگیز و مفید می بینن، بقیه نگرانن، احساس ناراحتی می کنن یا حتی از پیامدهای اجتماعی و شخصی اون می ترسن.»
«بیشتر بحث های عمومی روی توانایی های خودِ تکنولوژی تمرکز دارن، اما تحقیقات روان شناسی نشون میده که واکنش مردم به تکنولوژی های جدید به شدت تحت تاثیر تفاوت های فردیه. به همین خاطر می خواستیم بدونیم کدوم فاکتورهای شخصی با نگاه مردم به تاثیر هوش مصنوعی روی کیفیت زندگی شون مرتبطه.»
در تصویر زیر، نمایی از چگونگی ادغام هوش مصنوعی در ساختارهای مختلف زندگی و تاثیر آن بر شاخص های رفاهی فردی نمایش داده شده است.
این تصویر به خوبی نشان دهنده این است که تکنولوژی چگونه می تواند به عنوان یک ابزار کمکی در کنار توانمندی های انسانی قرار بگیرد.
بررسی جامع عوامل فردی و هوش مصنوعی
به طور خاص، محقق ها قصد داشتن ببینن تفاوت های فرهنگی، انواع شخصیت و یک مفهوم روان شناختی به اسم «منبع کنترل» چگونه به عنوان بخشی از عوامل فردی و هوش مصنوعی (از نظر درک کاربر) روی این موضوع که مردم این ابزارها رو مفید می بینن یا مضر، تاثیر میذاره. منبع کنترل به این معنیه که یه نفر چقدر باور داره که قدرت تاثیرگذاری روی اتفاقات زندگی خودش رو داره. جامعه شناس ها معمولا فرهنگ های عربی رو «جمع گرا» طبقه بندی می کنن، یعنی اونا روی هماهنگی گروهی، پیوندهای اجتماعی و همبستگی جامعه تاکید دارن.
بریتانیا نماینده یه فرهنگ «فردگراست» که در اون استقلال شخصی و حقوق فردی اولویت دارن. محقق ها حدس می زدن که این تفاوت های فرهنگی زیربنایی ممکنه روی نحوه پذیرش نرم افزارهای جدید و تحول آفرین توسط جوامع تاثیر بذاره.
لیبهر و علی به سای پست گفتن: «این تنوع جغرافیایی با توجه به زمینه های فرهنگی متفاوتی که هوش مصنوعی در اون ها استفاده میشه، خیلی مهم بود. همون طور که در مقاله مون با عنوان “چه کسی اجازه میده هوش مصنوعی کنترل رو به دست بگیره؟ تفاوت های ملی در تمایل به واگذاری نقش های مهم اجتماعی به هوش مصنوعی” (یانکوسکایا و همکاران، 1405 ) بحث کردیم، عوامل فرهنگی نقش مهمی در نحوه برخورد و ادغام تکنولوژی های هوش مصنوعی در زندگی مردم دارن.»
محقق ها یه نظرسنجی آنلاین با 562 شرکت کننده بین 18 تا 60 سال انجام دادن. نمونه ها به طور مساوی تقسیم شدن: 281 نفر از بریتانیا و 281 نفر از کشورهای عربی. برای اینکه شرکت کننده ها در گروه کشورهای عربی قرار بگیرن، باید در یکی از کشورهای حوزه خلیج فارس زندگی می کردن تا پیشینه فرهنگی و سیاسی مشترکی داشته باشن.
شرکت کننده ها چندین پرسشنامه روان شناسی رو پر کردن. اول، مهارت خودشون رو در استفاده و مدیریت هوش مصنوعی از یک تا شش امتیاز دادن. بعد، به سوالاتی جواب دادن که برای اندازه گیری پنج ویژگی اصلی شخصیت طراحی شده بود: گشودگی نسبت به تجربه ها، مسئولیت پذیری، برون گرایی، توافق پذیری و روان رنجوری. روان رنجوری ویژگی ایه که با تمایل به تجربه اضطراب و احساسات منفی مرتبطه.
شرکت کننده ها همچنین یه ارزیابی رو برای تعیین منبع کنترل شون انجام دادن تا مشخص بشه که آیا حس می کنن زندگی شون توسط کارهای خودشون هدایت میشه یا توسط نیروهای بیرونی. در نهایت، اونا به یه پرسشنامه تغییر یافته درباره کیفیت زندگی جواب دادن. این نظرسنجی خاص ازشون می خواست رتبه بندی کنن که وقتی به هوش مصنوعی و حضورش در جامعه فکر می کنن، چند وقت یه بار احساسات مثبت، تعامل، معنا و موفقیت رو حس می کنن.
داده ها تفاوت های فرهنگی معناداری رو در نحوه نگاه مردم به این تکنولوژی ها نشون داد. شرکت کننده های عرب گزارش دادن که هوش مصنوعی خیلی مثبت تر از شرکت کننده های بریتانیایی به کیفیت زندگی شون کمک کرده. در واقع، گروه بریتانیایی در معیارهایی که هوش مصنوعی رو به احساسات منفی و تنهایی ربط می داد، امتیاز بالاتری گرفتن.
مهارت های فنی، شخصیتی و عوامل فردی و هوش مصنوعی
دانشمندها فهمیدن که مهارت های فنی نقش خیلی بزرگی در شکل گیری نگرش کاربرها داشته. در هر دو گروه فرهنگی، افرادی که مهارت بیشتری در کار با هوش مصنوعی داشتن، حس می کردن این تکنولوژی تاثیر خیلی مثبت تری روی کیفیت زندگی شون داره. این نشان می دهد که درک نحوه عملکرد این سیستم ها و دانستن روش استفاده از آن ها، به کاهش بلاتکلیفی در مواجهه با عوامل فردی و هوش مصنوعی کمک می کند و مزایای درک شده تکنولوژی را بالا می برد.
لیبهر و علی گفتن: «ما انتظار داشتیم ویژگی های شخصیتی پیش بینی کننده های اصلی باشن، اما مهارت در هوش مصنوعی هم به همون اندازه در پیش بینی تصورات مثبت از هوش مصنوعی قوی عمل کرد. این امیدوارکننده بود چون ویژگی های شخصیتی معمولا ثابت هستن، در حالی که مهارت رو میشه بهتر کرد.»
ویژگی های شخصیتی هم به شدت تجربه های کاربری رو پیش بینی می کردن، هرچند ویژگی های خاص بسته به فرهنگ متفاوت بودن. افرادی که امتیاز روان رنجوری بالایی داشتن، تمایل داشتن هوش مصنوعی رو هم در گروه بریتانیایی و هم در گروه عربی، کم فایده تر و نگران کننده تر ببینن. این با مفاهیم کلی تر روان شناسی مطابقت داره که میگن افرادی که ذاتا مستعد اضطراب هستن، نسبت به خطرات احتمالی تکنولوژی های جدید حساس ترن.
محقق ها توضیح دادن: «یه یافته قابل توجه دیگه، نقش ثابت ویژگی های مرتبط با اضطراب بود: افرادی که کلا بیشتر مستعد نگرانی هستن، در هر دو گروه فرهنگی تمایل داشتن هوش مصنوعی رو منفی تر ببینن.»
بقیه ویژگی های شخصیتی بر اساس منطقه متفاوت بود. برون گرایی و مسئولیت پذیری در نمونه های عربی، تصورات مثبت از هوش مصنوعی رو پیش بینی می کردن. اما توافق پذیری در نمونه های بریتانیایی پیش بینی کننده تصورات مثبت بود.
لیبهر و علی به سای پست گفتن: «این نشون میده که تاثیر شخصیت روی نگرش نسبت به هوش مصنوعی ممکنه در زمینه های فرهنگی مختلف فرق کنه، که احتمالا به خاطر متغیرهای دیگه مرتبط با فرهنگه که روی این رابطه اثر میذارن. این تفاوت های فرهنگی، پیچیدگیِ تعاملِ عواملِ شخصی و فرهنگی رو در شکل گیریِ نگاهِ ما به هوش مصنوعی نشون میده.»
یه یافته مشابه در هر دو فرهنگ، اهمیت «منبع کنترل درونی» بود. شرکت کننده هایی که باور داشتن تا حد زیادی کنترل مسیر زندگی شون دست خودشونه، هوش مصنوعی رو یه عامل مثبت برای کیفیت زندگی شون می دیدن. دانشمندها میگن داشتن یه حس قوی از عاملیتِ شخصی، به آدم ها کمک می کنه تا با خیال راحت تر ابزارهای جدید رو وارد کارهای روزمره شون کنن.
مدل های آماری که توسط دانشمندها استفاده شد، بخش قابل توجهی از تفاوت ها در نگرش کاربرها رو توضیح داد. متغیرهای تست شده 31 درصد از تفاوت ها رو در نمونه بریتانیایی و 47 درصد رو در نمونه عربی توجیه کردن. تحلیل ها همچنین نشون داد که عوامل جمعیت شناختی مثل سن و جنسیت روی اینکه افراد چطور تاثیر تکنولوژی بر کیفیت زندگی شون رو می بینن، اثری نداشته.
در مجموع، لیبهر و علی خاطرنشان کردند که تعامل بین عوامل فردی و هوش مصنوعی تعیین کننده اصلی تجربه کاربران است. آن ها گفتند: «پیام اصلی این مطالعه اینه که تجربه مردم از هوش مصنوعی نه فقط بر اساس نحوه طراحی محصولات هوش مصنوعی، بلکه بر اساس ویژگی ها و مهارت های خودشون شکل می گیره.»
مثل هر تحقیق دیگه ای، موقع تفسیر این یافته ها باید چند تا محدودیت رو در نظر گرفت. این مطالعه از نوع همبستگیه، یعنی نمیتونه ثابت کنه که ویژگی های خاص مستقیما باعث ایجاد دیدگاه مثبت یا منفی نسبت به هوش مصنوعی میشن. مهارت فنیِ بالا ممکنه باعث ایجاد تصورات مثبت بشه، اما ممکنه افرادی که نگرش مثبتی دارن هم صرفا انگیزه بیشتری برای یادگیری درباره این تکنولوژی داشته باشن.
محقق ها همچنین اشاره کردن که این نظرسنجی تصورات ذهنی مردم از کیفیت زندگی شون رو اندازه گرفته، نه تغییرات عینی در سلامت روان اونا رو. در این نظرسنجی مشخص نشده بود که شرکت کننده ها موقع جواب دادن به سوالات باید به کدوم نوع هوش مصنوعی فکر کنن. یه نفر ممکنه واکنش خیلی متفاوتی به یه ابزار پزشکی مفید داشته باشه تا به یه سیستم استخدام خودکار یا الگوریتم رسانه های اجتماعی.
لیبهر و علی گفتن: «تحقیقات آینده باید بررسی کنن که این عوامل روان شناختی چطور با برنامه های کاربردی خاص هوش مصنوعی تعامل دارن و تصورات مردم با کسب تجربه در طول زمان چطور تغییر می کنه. همچنین مهمه که هم مزایای بالقوه و هم خطرات استفاده از هوش مصنوعی رو بررسی کنیم. برای مثال، سیستم های هوش مصنوعی مکالمه محور ممکنه حمایت و اطلاعات ارائه بدن، اما نیازه بررسی بشه که آیا تکیه زیاد به این سیستم ها میتونه پیامدهای منفی ناخواسته ای روی کیفیت زندگی داشته باشه یا نه.»
«همون طور که در مقاله مون با عنوان “آیا چت جی پی تی میتونه اعتیادآور باشه؟ فراخوانی برای بررسی تغییر وضعیت از پشتیبانی به وابستگی در مدل های زبانی بزرگ مکالمه محور هوش مصنوعی” (یانکوسکایا و همکاران، 1405 ) بررسی کردیم، درک کل طیفِ تاثیرِ عوامل فردی و هوش مصنوعی (از بهبودِ وضعیت گرفته تا استفاده احتمالیِ دردسرساز) برای توسعه سیستم های هوش مصنوعی مسئولانه و دستورالعمل های استفاده از اون ها حیاتیه. ما همچنین علاقه مندیم بدونیم که چطور مداخلات با هدف بهبود مهارت در هوش مصنوعی و حس کنترل، ممکنه تاثیر مثبتی روی نتایج کیفیت زندگی بذاره.»
محقق ها اضافه کردن: «یه نتیجه کاربردی از یافته های ما اینه که بهبود مهارت ها و توانایی های مردم در زمینه هوش مصنوعی (و نه فقط درک اونا) ممکنه بهشون کمک کنه تا با این تکنولوژی ها راحت تر باشن. برای توسعه دهنده ها و سیاست گذارها، این به معنای ارائه سیستم های شفاف، توضیحات واضح و فرصت هایی برای کاربرهاست تا مهارت کسب کنن و حس کنترل خودشون رو حفظ کنن. هوش مصنوعی قابل توضیح (XAI) به ویژه در این زمینه خیلی مهمه.»
«مطالعه ما نشون داد که منبع کنترل درونی (این باور که آدم میتونه روی نتایج زندگی خودش تاثیر بذاره) یه پیش بینی کننده مهم برای تصورات مثبت از هوش مصنوعی بود. در زمینه عوامل فردی و هوش مصنوعی، با کمک به کاربرها برای درک نحوه تصمیم گیری هوش مصنوعی، XAI میتونه این حس کنترل رو تقویت کنه که به نوبه خودش ممکنه منجر به تصورات مثبت تری از کمک هوش مصنوعی به کیفیت زندگی بشه. حمایت از کاربرها برای توسعه مهارت و فراهم کردن ابزارهایی برای درک و کنترل سیستم های هوش مصنوعی ممکنه به اندازه بهبود خودِ تکنولوژی مهم باشه.»
در پایان می توان گفت که درک تفاوت های فردی و ارتقای سواد دیجیتال، پلی است میان ترس از تکنولوژی و بهره مندی از پتانسیل های بی شمار آن. با تمرکز بر توانمندسازی کاربران و شفافیت در طراحی سیستم ها، می توانیم اطمینان حاصل کنیم که هوش مصنوعی به جای ایجاد اضطراب، به ابزاری برای ارتقای سلامت روان و رضایت از زندگی تبدیل می شود.
این مطالعه با عنوان «هوش مصنوعی در مقابل کیفیت زندگی کاربران و نقش عوامل فردی و هوش مصنوعی: مطالعه ای روی نمونه های عربی و بریتانیایی» توسط مگنوس لیبهر، اریج بابکر، سمیحه الشاخسی، dina الثانی، علا یانکوسکایا، کریستین مونتاگ و رایان علی نوشته شده.
How personality and culture relate to our perceptions of artificial intelligence
