یه مطالعه جدید که توی مجله Social Cognitive and Affective Neuroscience منتشر شده، نشون می ده که گوش دادن به موسیقی زنده باعث می شه امواج مغزی خیلی قوی تر از گوش دادن به یه نسخه ضبط شده، با ریتم های موسیقی هماهنگ بشن. این هماهنگی تقویت شده بین مغز و موسیقی معمولا پیش بینی می کنه که یه آدم چقدر از اجرا لذت می بره و باهاش درگیر می شه. این یافته ها یه توضیح بیولوژیکی برای این ارائه می دن که چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ و چرا رفتن به کنسرت می تونه خیلی بیشتر از پخش کردن یه آهنگ روی گوشی یا کامپیوتر، آدم رو تحت تاثیر قرار بده.
رفتن به کنسرت موسیقی زنده هنوز هم توی کل دنیا خیلی پرطرفداره، حتی با اینکه سرویس های استریم باکیفیت باعث شدن ضبط های فوق العاده همیشه در دسترس باشن. این پایداری باعث شد محققانی مثل «آرون آستاگیری» و «سایکی لویی» بپرسن چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ و چرا تجربه زنده با نسخه ضبط شده این قدر فرق داره.
«اگر یه نسخه ضبط شده بتونه سیگنال صوتی رو دقیقا بازتولید کنه، چرا تجربه زنده این قدر متفاوته؟ مجموعه کارهای رو به رشدی نشون می دن که مخاطب ها توی کنسرت های زنده از نظر فیزیولوژیکی با هم هماهنگ می شن و این همراهی ریتمیک یعنی تمایل نوسانات عصبی برای همسو شدن با محرک های ریتمیک خارجی اساس همون میل لذت بخشیه که باعث می شه بخوایم با موسیقی حرکت کنیم.» این رو لویی گفت که دانشیار و معاون پژوهشی دانشکده هنر، رسانه و طراحی دانشگاه نورت ایسترن و مدیر موسسه سلامت شناختی و مغز توی همون دانشگاهه.
«اما نمی دونستیم که آیا صرفا حضور یه نوازنده زنده، جدا از تفاوت های خود سیگنال صوتی، می تونه قدرت همگامی عصبی رو تغییر بده یا نه.» همگامی عصبی یعنی تمایل مغز برای هماهنگ کردن ریتم های الکتریکی داخلیش با الگوهای خارجی مثل ضرب آهنگ موسیقی. آستاگیری و لویی تصمیم گرفتن بفهمن که آیا این فرآیند همگام سازی توی یه اجرای زنده، مستقل از تفاوت های کیفیت واقعی صدا، تغییر می کنه یا نه. این مطالعه به دنبال کشف دلایل عمیق تر این پرسش بود که چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ «ما می خواستیم این رو مستقیما توی یه محیط معتبر یعنی یه سالن کنسرت واقعی آزمایش کنیم، نه توی یه آزمایشگاه معمولی EEG.»
برای شبیه سازی این محیط طبیعی، محقق ها سراغ یه موسسه موسیقی محلی رفتن. لویی گفت: «ما شانس آوردیم که با کنسرواتوار نیوانگلند برای این پروژه همکاری کردیم. نویسنده اول مطالعه، آرون آستاگیری، خودش اونجا دانشجوی ویولن بوده و پیوندهای قوی ای با این کنسرواتوار داره. آرون الان دانشجوی دکترا توی دانشکده هنر، رسانه و طراحی دانشگاه نورت ایسترنه.»
در این بخش از پژوهش، محققان برای درک بهتر اینکه چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ از ابزارهای پیشرفته ای استفاده کردند که در تصویر زیر به آن اشاره شده است.
این تصویر نمایانگر تلاش تیم تحقیقاتی برای پیوند دادن محیط های هنری کلاسیک با تکنولوژی های مدرن علوم اعصاب است.
دانشمندها 21 شرکت کننده رو انتخاب کردن که همه شون آموزش رسمی موسیقی دیده بودن. شرکت کننده ها به چهار قطعه مختلف ویولن سولو از آثار «یوهان سباستیان باخ» گوش دادن. دو تا از قطعات تند و دو تا هم کند بودن. نصف قطعات توسط ویولونیست حرفه ای، «جاشوا براون»، به صورت زنده روی صحنه اجرا شد. نصف دیگه هم از طریق ضبط های صوتی باکیفیت همون ویولونیست و با استفاده از یه سیستم بلندگو که دقیقا همون جای صحنه قرار داشت، پخش شد.
محقق ها ولوم صدای ویولن زنده و سیستم بلندگو رو با هم یکی کردن تا مطمئن بشن سطح صدا دقیقا برابره. اون ها همچنین از شرکت کننده ها خواستن که موقع اجراها چشماشون رو ببندن. این کار باعث شد تجربه شنیداری موسیقی زنده از جنبه های بصری، مثل دیدن حرکات نوازنده یا دیدن ساز زدنش، جدا بشه.
در حالی که شرکت کننده ها گوش می دادن، دانشمندها فعالیت مغزیشون رو با استفاده از الکتروانسفالوگرام ثبت کردن. این دستگاه که معمولا با اسم EEG شناخته می شه، شامل یه کلاه با حسگرهایی روی پوست سره تا سیگنال های الکتریکی مغز رو اندازه گیری کنه. بعد از تموم شدن هر قطعه موسیقی، شرکت کننده ها یه نظرسنجی رو پر کردن و به تجربه شون از نظر عواملی مثل لذت، درگیری، خودجوش بودن و تمرکز امتیاز دادن.
داده ها نشون داد که شرکت کننده ها همیشه به اجراهای زنده در مقایسه با نسخه های ضبط شده، توی مقیاس ترکیبی لذت و درگیری، امتیاز بالاتری دادن. فراتر از این امتیازهای ذهنی، داده های EEG تفاوت هایی رو در نحوه پردازش صداها توسط مغز فاش کرد. دانشمندها روی معیاری به اسم «قفل فاز مغزی-صوتی» تمرکز کردن.
قفل فاز اندازه گیری می کنه که الگوهای چرخه ای امواج مغزی چقدر با ضربان های ریتمیک موسیقی هماهنگ می شن. برای قطعات موسیقی تند، اجراهای زنده منجر به قفل فاز خیلی قوی تری نسبت به آهنگ های ضبط شده شدن. به طور مشخص، امواج مغزی با سرعت نواخته شدن نُت های موسیقی به صورت دقیق تری هماهنگ می شدن.
توی قطعات تند، این هماهنگی امواج مغزی توی باند فرکانسی تتا اتفاق افتاد. این فرکانس خاص تقریبا معادل چهار تا هشت چرخه در ثانیه است که دقیقا با سرعت نُت های تک تک موسیقی مطابقت داشت.
لویی به PsyPost گفت: «اثر زنده بودن روی قفل فاز از نظر آماری کاملا محکم بود و بعد از اصلاح برای مقایسه های متعدد توی فرکانس های مختلف، باز هم تایید شد. اگه بخوایم ملموس تر بگیم: توی شرکت کننده ها، مقدار قفل فاز مورد انتظار برای اجرای زنده در مقایسه با نسخه ضبط شده حدود 31٪ بالاتر بود (تخمین مدل e^0.27 = 1.31).»
«این یه تفاوت معنی داره، با توجه به اینکه چقدر با دقت محیط حسی رو کنترل کردیم؛ بلندی صدا، محل منبع صدا و حتی میزان دید بصری بین شرایط مختلف کاملا یکسان بود. همچنین این اثر مخصوص فرکانس های ریتمیک برجسته بود (سرعت نُت ها در قطعات تند)، نه اینکه به طور گسترده توی کل طیف ظاهر بشه، که این موضوع اعتماد ما رو به تفسیر نتایج بیشتر می کنه.»
چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ یافته های مغزی
دانشمندها همچنین یه رابطه ریاضی مستقیم بین داده های مغزی و پاسخ های نظرسنجی پیدا کردن. لویی توضیح داد: «خیره کننده ترین یافته، رابطه بین مغز و رفتار بود. ما آزمایش کردیم که آیا میزان افزایش قفل فاز عصبی یه نفر برای موسیقی زنده نسبت به ضبط شده، پیش بینی می کنه که لذت و درگیریش چقدر افزایش پیدا می کنه یا نه و واقعا هم همین طور بود، اون هم به شکل معنی داری (β = 2.85, P<.001).»
«اتصال عصبی قوی تر با ریتم موسیقی در طول اجرای زنده، مستقیما با یه تجربه ذهنی مثبت تر مرتبط بود. این موضوع به یه رابطه دوطرفه بین پردازش شنیداری سطح پایین و احساسات اشاره داره که برای ما خیلی هیجان انگیزه و تا حد زیادی با نتایج تحقیقات مربوط به کشف مسیر عصبی جدید و بررسی نقش هیجان در حافظه همسو است. این یافته ها به خوبی توضیح می دهند چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ و چرا ما از آن لذت بیشتری می بریم.»
خب، نتیجه اصلی چیه؟ لویی گفت: «یافته ها نشون می دن که واکنش مغز شما به موسیقی زنده به طور قابل توجهی با موسیقی ضبط شده متفاوته، حتی وقتی خود موسیقی دقیقا یکی باشه. این یکی از دلایل اصلی است که چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ ما متوجه شدیم که نوسانات عصبی توی اجراهای زنده، خیلی محکم تر روی ساختار ریتمیک موسیقی قفل می شن پدیده ای که بهش قفل فاز مغزی-صوتی می گن و این اتصال عصبی قوی تر پیش بینی می کرد که شنونده ها چقدر لذت و درگیری گزارش می کنن.»
«به عبارت دیگه، مغز و تجربه ذهنی هر دو یه داستان رو می گفتن: چیزی در مورد فضای زنده وجود داره که پیوند بین ریتم های عصبی شما و ریتم های موسیقی رو تقویت می کنه و این تفاوت خودش رو توی احساسی که دارید نشون می ده. این در واقع پاسخ این سوال است که چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟»
اگرچه این مطالعه دیدگاه های جدیدی رو در مورد پردازش موسیقی ارائه می ده، اما چند تا محدودیت هست که باید در نظر گرفت. چون هر 21 شرکت کننده آموزش موسیقی دیده بودن، دانشمندها اشاره می کنن که این واکنش های مغزی خاص ممکنه نماینده کل مردم نباشه. افرادی که تجربه موسیقیایی زیادی دارن، ممکنه نسبت به تفاوت های ظریف بین یه نوازنده زنده و بلندگو خیلی حساس تر باشن.
علاوه بر این، توی این آزمایش با تنها گوش دادن افراد با چشم های بسته، عوامل اجتماعی کنترل شده بودن. یه کنسرت زنده معمولی شامل تحریکات بصری و جمعیتی از آدم های دیگه هم هست. این یعنی اثرات مغزی اندازه گیری شده توی این محیط ایزوله، احتمالا فقط یه سطح پایه است تا یه تصویر کامل از تجربه واقعی یه کنسرت.
یه نکته دیگه اینه که هماهنگی تقویت شده مغز فقط برای قطعات موسیقی تند از نظر آماری معنی دار بود. قطعات کند تغییرات ریتمیک و زمان بندی احساسی بیشتری داشتن که به عنوان تکنیک «روباتو» (rubato) شناخته می شه. این تغییر تمپو ممکنه قفل شدن مغز روی یه ضرب آهنگ ثابت رو سخت تر کرده باشه، فارغ از اینکه موسیقی زنده بوده یا ضبط شده.
چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟ آینده پژوهش و کاربردها
در آینده، محقق ها قصد دارن این مسیر تحقیقاتی رو گسترش بدن. لویی به PsyPost گفت: «اول، ما به گسترش ابعاد اجتماعی علاقه مندیم: وقتی چندین شنونده همزمان حضور دارن، یا وقتی تعامل مستقیم بین نوازنده و مخاطب وجود داره، چه اتفاقی می افته؟ دوم، ما به پیامدهای این موضوع برای مداخلات مبتنی بر موسیقی در سلامت مغز علاقه مندیم.»
«همگامی عصبی با ریتم در طول دوران پیری حفظ می شه و توی توجه و عملکردهای حسی-حرکتی نقش داره. اگه درگیری با موسیقی زنده نسبت به موسیقی ضبط شده، اتصال عصبی قوی تر ایجاد کنه، این موضوع برای نحوه طراحی محیط های درمانی مبتنی بر موسیقی برای افراد مسن، برای افراد با مشکلات توجه و به طور کلی برای جمعیت های مبتلا به بیماری های عصبی اهمیت کاربردی پیدا می کنه.» در نهایت، این پژوهش به ما کمک می کند تا بهتر بفهمیم چرا موسیقی زنده لذت بخش است؟
لویی گفت: «این مطالعه توسط بنیاد ملی علوم و موسسات ملی بهداشت حمایت شده. ما از Sound Health Network که توی چند سال گذشته به عنوان یه مرکز اطلاع رسانی عمومی برای این نوع کارها عمل کرده، تشکر می کنیم. امیدواریم راه هایی برای ادامه کارمون در تقاطع هنر، علوم، سلامت و خلاقیت پیدا کنیم.»
این مطالعه با عنوان «از آزمایشگاه تا سالن کنسرت: اثرات اجرای زنده بر قفل فاز عصبی-صوتی و درگیری»، توسط آرون آستاگیری و سایکی لویی نوشته شده است.
درک فرآیندهای عصبی که در زمان گوش دادن به موسیقی زنده رخ می دهد، به ما کمک می کند تا ارزش تجربیات جمعی و هنری را بهتر درک کنیم. این یافته ها مسیر را برای استفاده های درمانی از موسیقی هموارتر کرده و نشان می دهند که چگونه مغز ما به طور ذاتی برای برقراری ارتباط با ریتم های زنده طراحی شده است.
Live music causes brain waves to synchronize more strongly with rhythm than recorded music
