شکل گیری خاطرات کاذب و باورهای اشتباه به شدت تحت تاثیر باورپذیری اتفاقات و میزان تکرار تلقین ها قرار دارد و این موضوع بر اهمیت دقت در فرآیندهای بازجویی و درمانی تاکید می کند.
یه مطالعه جدید که در نشریه «روان شناسی شناختی کاربردی» منتشر شده، نشون میده که نوع خاطرات کاذب که در ذهن افراد شکل می گیره، به این بستگی داره که اون اتفاق چقدر باورپذیره و چند بار بهشون گفته شده که اون اتفاق افتاده. یافته ها حاکی از اینه که اتفاقات بسیار باورپذیر خیلی بیشتر احتمال داره که باورهای کاذب ایجاد کنن، اما فقط زمانی که به افراد القا بشه اون اتفاق فقط یک بار رخ داده. این بینش ها کمک می کنه تا بهتر بفهمیم چطور تلقین می تونه حافظه انسان رو در موقعیت های روزمره و محیط های حقوقی مخدوش کنه.
تفاوت بین باورهای کاذب و خاطرات کاذب
برای درک این مطالعه جدید، بهتره بین «باورهای کاذب» و «خاطرات کاذب» تفاوت قائل بشیم. باور کاذب زمانی اتفاق می افته که فرد مطمئنه یه اتفاق خاص براش افتاده، حتی اگه نتونه اون رو تجسم کنه. اما خاطره کاذب یه قدم فراتر میره و شامل جزئیات زنده و حسی از اتفاقیه که در واقعیت هیچ وقت رخ نداده، جوری که فرد احساس می کنه واقعا اون رو به یاد میاره.
با اینکه حافظه به طور کلی قابل اعتماده، اما بی نقص نیست. تحلیل ها درباره نقش هیجان در حافظه و کشف مسیرهای جدید عصبی نشان می دهند که حافظه بازسازیه، یعنی انعطاف پذیره و مستعد خطا ست. وقتی افراد در معرض سوالات القایی یا اطلاعات گمراه کننده قرار می گیرن، ممکنه گاهی اوقات باورهای کاذب یا خاطرات کاذب رو بپذیرن.
این مطالعه جدید توسط مارا جورجیانا مولدووانو از دانشگاه ماستریخت، دانشگاه بابش-بولیای و کی یو لون؛ احمد شاه واروقی از کی یو لون؛ ایوان منگیولی از کی یو لون و دانشگاه باری آلدو مورو؛ جواد حاتمی از دانشگاه تهران؛ و هنری اوتگار از دانشگاه ماستریخت و کی یو لون نوشته شده.
محققان سعی کردن به شکاف خاصی در تحقیقات حافظه در مورد تکرار اتفاقات بپردازن. کارهای قبلی نشون می داد که گفتنِ تکراریِ یه اتفاق به یه نفر، در مقایسه با اینکه فقط یک بار بهش بگن، احتمال ایجاد اشتباهات حافظه ای را چندان تغییر نمیده. اما هیچ مطالعه قبلی بررسی نکرده بود که این تکرارِ القایی چطور با باورپذیر بودنِ خودِ اون اتفاق تعامل داره.
تصویر زیر نشان دهنده پیچیدگی های ذهنی در مواجهه با اطلاعات القایی است که می تواند بر یادآوری وقایع گذشته تاثیر بگذارد.
این تصویر بر اهمیت بررسی دقیق فرآیندهای ذهنی تاکید دارد، چرا که القای اشتباه می تواند به سادگی واقعیت را در ذهن فرد تغییر دهد.
درک این تعامل برای محیط های حقوقی و درمانی اهمیت کاربردی داره. در زندگی واقعی، گاهی اوقات با شاهدان یا قربانیان مصاحبه های القایی درباره سوءرفتارهای تکراری گذشته یا موقعیت های بسیار غیرباورپذیر، مثل مراسم های آیینی، انجام میشه. محققان می خواستن ببینن آیا خاطرات کاذب برای اتفاقات تکراری یا غیرمحتمل می تونه به طور قابل اعتمادی در محیط آزمایشگاه ایجاد بشه تا این سناریوهای دنیای واقعی رو بهتر درک کنن.
محققان به سای پست گفتن: «باورها و خاطرات کاذب مبتنی بر تلقین، فقط کنجکاوی های آزمایشگاهی نیستن؛ موارد دنیای واقعی از اتهامات نادرست یا محکومیت های اشتباه گاهی اوقات شامل درمان یا مصاحبه های القایی هستن که در اون ها سوءاستفاده های تک باره یا حتی تکراری گاهی اوقات تلقین میشه.»
«تا الان، ما هنوز در حال بررسی این هستیم که آیا اینگونه یادآوری های نادرست برای اتفاقات تکراری می تونن به طور قابل اعتمادی در آزمایشگاه ایجاد بشن یا نه. گزارش های سوءاستفاده ممکنه شامل اتفاقات کمتر باورپذیر، مثل مراسم های شیطانی هم باشن. این موارد واقعی در نهایت الهام بخش اصلی این مطالعه و مسیر تحقیقاتی ما هستن، که واقعا هدفش اینه که علاوه بر جالب بودن، از نظر کاربردی هم مرتبط باشه.»
چگونگی شکل گیری خاطرات کاذب در آزمایشگاه
برای بررسی این موضوع، محققان از تکنیکی به نام «پارادایم کاشت کور» استفاده کردن. در یکی از پارادایم های معمول حافظه، دانشمندان اغلب مجبور بودن با والدین شرکت کننده تماس بگیرن تا اتفاقات دوران کودکی رو تایید کنن. روش کاشت کور با تکیه کامل بر پاسخ های اولیه خودِ فرد برای ایجاد یه خط پایه از اونچه که اون ها فکر می کنن درست یا غلطه، از این کار اجتناب می کنه.
در ابتدا، 855 شرکت کننده از اروپای غربی، رومانی و ایران یه نظرسنجی آنلاین رو تکمیل کردن. در این نظرسنجی اول، شرکت کنندگان لیستی از 20 اتفاق دوران کودکی رو خوندن و مشخص کردن که آیا اون ها رو تجربه کردن یا نه. دو مورد از این موارد، اتفاقات حیاتی بودن که برای آزمایش طراحی شده بودن.
یکی از اون ها یه اتفاق با باورپذیری بالا بود، یعنی گم کردن یه اسباب بازی در کودکی. اون یکی یه اتفاق با باورپذیری کم بود، یعنی نزدیک بود در اقیانوس غرق بشن. دانشمندان گروه رو فیلتر کردن تا افرادی رو پیدا کنن که گفته بودن هرگز این دو اتفاق حیاتی رو تجربه نکردن.
یک هفته بعد، 103 نفر از این شرکت کنندگان واجد شرایط، یه نظرسنجی پیگیری رو تکمیل کردن. میانگین سنی این نمونه نهایی 33.7 سال بود و 62.1 درصد اون ها زن بودن. در مرحله دوم، محققان به هر شرکت کننده یه لیست شخصی سازی شده از پنج اتفاق ارائه دادن.
چهار مورد از اون ها اتفاقات واقعی بودن که شرکت کننده واقعا تجربه کرده بود، و یکی هم همون اتفاق کاذب حیاتی بود که قبلا تجربه کردنش رو انکار کرده بودن. شرکت کنندگان به طور تصادفی در گروه های مختلفی قرار گرفتن که در اون ها اتفاق کاذب یا خیلی باورپذیر بود یا کمتر باورپذیر.
علاوه بر این، محققان دفعات تکرارِ القاییِ اتفاق کاذب رو هم تغییر دادن. به بعضی از شرکت کنندگان گفتن که این اتفاق یک بار افتاده، در حالی که به بقیه گفتن در دوران کودکی شون به طور مکرر رخ داده.
تقسیم بندی نهایی شامل 25 نفر در گروه تک بارهِ بسیار باورپذیر، 26 نفر در گروه تکراریِ بسیار باورپذیر، 30 نفر در گروه تک بارهِ کم باورپذیر و 22 نفر در گروه تکراریِ کم باورپذیر بود. دانشمندان از شرکت کنندگان خواستن تا میزان باور خودشون به وقوع اون اتفاق و یادآوری واقعی شون از اون رو در یه مقیاس هشت امتیازی رتبه بندی کنن.
در مرحله بعد، محققان از شرکت کنندگان خواستن تا اون اتفاق رو به طور زنده تصور کنن. ازشون خواسته شد تا جزئیاتی مثل اینکه کجا اتفاق افتاده و چه کسی اونجا بوده رو تجسم کنن و افکارشون رو بنویسن. بعد از این تمرینِ تخیل، شرکت کنندگان برای بار دوم به میزان باور و یادآوری خودشون امتیاز دادن.
داده ها نشون دهنده یه تعامل متمایز بین باورپذیر بودنِ اتفاق و دفعات تکرار القایی برای باورهای کاذب بود. وقتی دانشمندان القا کردن که اتفاق فقط یک بار افتاده، اتفاقِ بسیار باورپذیر رتبه های باور کاذبِ خیلی بالاتری رو نسبت به اتفاقِ کم باورپذیر ایجاد کرد. تا 52 درصد از افراد در گروه تک بارهِ بسیار باورپذیر، دچار باور کاذب شدن.
در مقایسه، فقط 10 درصد از کسانی که در گروه تک بارهِ کم باورپذیر بودن، باور کاذب پیدا کردن. این نشون میده که وقتی یه اتفاق به عنوان یه حادثه مجزا ارائه میشه، باورپذیر بودن نقش مهمی در شکل گیری باورها داره. وقتی محققان القا کردن که اتفاق به طور مکرر افتاده، این تفاوت از بین رفت.
در شرایط تکراری، باورپذیر بودنِ اتفاق اثر آماری معناداری روی قدرت باورِ افراد به وقوع اون نداشت. نرخ باور کاذب برای گروه تکراری بسیار باورپذیر 38.5 درصد و برای گروه تکراری کم باورپذیر 22.7 درصد بود. کمترین میزان باور کاذب با 9.1 درصد، قبل از تمرین تخیل در گروهی مشاهده شد که بهشون گفته شده بود اتفاق کم باورپذیر به طور مکرر رخ داده.
محققان حدس می زنن که این تعامل ممکنه به نظریه اسکریپت مربوط باشه که شامل دانش کلی یه فرد از نحوه رخ دادن اتفاقات معموله. وقتی یه اتفاق به عنوان چیزی که تکرار شده توصیف میشه، ممکنه دانش موجود فرد درباره اتفاقات روزمره رو فعال کنه و باعث بشه بدون توجه به باورپذیریِ واقعیش، حس آشنایی بهش دست بده. از طرف دیگه، اگه فرد خاطرات زنده ای از یه اتفاقِ مثلا تکراری نداشته باشه، ممکنه کلا اون تلقین رو رد کنه.
در مورد خاطرات کاذب که نیاز به یادآوری واقعی حسی دارن، نرخ های کلی کمتر از باورهای کاذب بود. قبل از تمرین تخیل, امتیازات یادآوری حسی کاذب بر اساس باورپذیری اتفاق یا دفعات تکرار القایی تفاوت معناداری نداشت. نرخ این نوع یادآوری های کاذب در گروه های مختلف آزمایشی بین 9.1 درصد تا 16 درصد متغیر بود.
بعد از اینکه از شرکت کنندگان خواسته شد اتفاق رو تصور کنن، یه تعامل مشاهده شد، اما نه باورپذیری و نه تکرار به تنهایی اثر قوی و مستقلی روی شکل گیری جزئیات حسی نادرست نشون ندادن. این یافته ها شواهدی رو ارائه میدن که نشون میده کاشت باورهای کاذب زمانی راحت تره که یه اتفاق محتمل به نظر برسه و به عنوان یه حادثه مجزا مطرح بشه.
محققان گفتن که نتایج نشون میده «حافظه مثل یه دوربین فیلمبرداری نیست؛ حافظه به طور کلی قابل اعتماده، اما در عین حال انعطاف پذیر و مستعد خطاهایی مثل باورهای کاذب (اطمینان از اینکه اتفاقی افتاده) و یادآوری های کاذب (جزئیات زنده ای که واقعی به نظر می رسن) هست. این ها می تونه در زندگی روزمره عواقبی داشته باشه، اما در زمینه های حقوقی این موضوع جدی تره.»
«این به این معنی نیست که ما باید به حافظه و خاطراتمون بی اعتماد باشیم! فقط به این معنیه که وقتی داریم خاطراتمون رو ارزیابی می کنیم، به خصوص در محیط های دادگاه، باید شرایط (مثلا سوالات القایی) و عواملی مثل باورپذیر بودنِ اتفاق یا دفعات تکرارِ القایی رو هم در نظر بگیریم.»
محققان اضافه کردن: «این مطالعه یه بررسیِ واحد از اثرات (تعاملی) باورپذیری و تکرارِ القایی بر باورهای کاذب و این نوع خطاهاست. آیا اثرات به دست اومده برای کاربردهای میدانیِ واضح به اندازه کافی بزرگ هستن؟ در تحقیقات مربوط به خطا های حافظه، حتی تغییرِ یه جزئیات در شهادت، مثل باور به اینکه مظنون ماشین قرمز داشته، می تونه پیامدهای عملی داشته باشه، مثل شروع یه تحقیقات جنایی.»
«ما اثرات کاربردیِ مرتبطی پیدا کردیم (مثلا برای باورپذیری)، اما این فقط یکی از معیارهای استفاده میدانی، مثل گزارش های شاهدان خِبره رو برآورده می کنه؛ برای اطمینان بیشتر هنوز به تعمیم پذیری (در سنین مختلف و پارادایم های گوناگون) و تکرارپذیری (تکرار مستقیم آزمایش) نیاز هست. بنابراین، این مطالعه این حوزه رو جلو می بره، اما به شواهد تجمعی نیاز داره.»
مثل هر مطالعه ای، در این تحقیق هم محدودیت هایی وجود داره که باید در نظر گرفته بشه. حجم نمونه نهایی که 103 شرکت کننده بود، کوچکتر از اونی بود که محققان در ابتدا برنامه ریزی کرده بودن، که این یعنی مطالعه ممکنه قدرت آماری کافی برای شناسایی اثرات کوچکتر رو نداشته باشه. همچنین ممکنه بعضی از شرکت کنندگان واقعا اون اتفاقات حیاتی رو تجربه کرده باشن اما در طول نظرسنجی اول فراموش کرده باشن، یعنی اون ها به جای یه اشتباه حافظه ای تازه کاشته شده، یه خاطره واقعیِ بازیابی شده رو گزارش کرده باشن.
تحقیقات آینده باید این یافته ها رو با گروه های بزرگتر تکرار کنن تا مطمئن بشن که این نتایج در جمعیت های مختلف به طور گسترده صدق می کنه. دانشمندان همچنین قصد دارن از اتفاقاتی استفاده کنن که حقیقت مطلق شون مشخصه تا بهتر بتونن یادآوری های کاذب رو از خاطرات واقعیِ فراموش شده تفکیک کنن. شناسایی شرایط مرزی شکل گیری این نوع خطاهای حافظه یه پروژه در حال انجامه که قبل از اینکه بشه به طور قطعی در محیط های دادگاه ازش استفاده کرد، به شواهد تجمعی نیاز داره.
محققان توضیح دادن: «این خط تحقیقاتی بخشی از یه جامعه علمی بزرگتره که روی خطا های حافظه مطالعه می کنن. اهداف اصلی شناسایی عواملیه که بر شکل گیری باورهای کاذب و خاطرات کاذب تاثیر می ذارن و پیدا کردن راه هایی برای کاهش این نوع خطاها و پیامدهای احتمالی مضر اون هاست.»
این مطالعه با عنوان «اثر باورپذیری و دفعات تکرارِ القایی بر کاشت باورها و خاطرات کاذب ،» توسط مارا جورجیانا مولدووانو، احمد شاه واروقی، ایوان منگیولی، جواد حاتمی و هنری اوتگار نوشته شده است.
در نهایت، درک چگونگی تعامل بین تکرار و باورپذیری در شکل گیری خطاهای حافظه، گام مهمی در جهت بهبود سیستم های قضایی و درمانی است. این یافته ها به ما یادآوری می کنند که حتی جزئی ترین تلقین ها می توانند به مرور زمان به باورهای عمیق تبدیل شوند و شناخت مرزهای بین حقیقت و خیال نیازمند تحقیقات گسترده تر و رویکردهای علمی دقیق تر است.
Psychologists implant false beliefs to understand how human memory fails
